Một giọt nước nằm trên tấm nhựa trong là một thấu kính hội tụ phẳng – lồi: mặt dưới phẳng, mặt trên cong; giọt càng nhỏ thì mặt cong càng khum, tiêu cự càng ngắn và phóng to càng mạnh. Với vài chiếc thẻ nhựa cũ làm "thước đo độ cao", bạn có thể đo được tiêu cự của từng giọt nước, cỡ vài milimét đến hơn một centimét.
Bài gắn với chủ đề thấu kính và kính lúp thường gặp ở Khoa học tự nhiên lớp 9 và phần quang học ở THPT. Đây không phải thí nghiệm đặt nước lên camera điện thoại để soi tế bào; trọng tâm ở đây là đo đạc: tiêu cự phụ thuộc kích thước giọt và chất lỏng ra sao, và vì sao giọt to bị trọng lực ép dẹt nên kém phóng đại.
Mục tiêu và câu hỏi thí nghiệm
Thấu kính hội tụ gom các tia sáng song song về một điểm gọi là tiêu điểm; khoảng cách từ thấu kính tới tiêu điểm là tiêu cự f. Với vật ở rất xa, như bóng đèn trên trần nhà cách vài mét, ảnh rõ nét của vật nằm gần đúng ở tiêu điểm. Đó là cách đo tiêu cự đơn giản nhất: di chuyển màn hứng cho tới khi ảnh bóng đèn nét nhất, đo khoảng cách.
Câu hỏi thí nghiệm: tiêu cự của giọt nước thay đổi thế nào khi đường kính giọt nhỏ đi, và giọt dầu ăn cùng cỡ có tiêu cự khác giọt nước không? Biến độc lập là đường kính giọt (và loại chất lỏng ở phần mở rộng). Biến phụ thuộc là khoảng cách từ tấm nhựa tới ảnh nét. Giữ giống nhau: tấm nhựa, nguồn sáng, cách đọc độ nét.
Liên hệ bài học: độ phóng đại tối đa của một kính lúp được tính gần đúng bằng 25 cm chia cho tiêu cự (25 cm là khoảng nhìn rõ quen dùng của mắt). Tiêu cự càng ngắn, kính lúp càng phóng to. Vào thế kỷ 17, Antonie van Leeuwenhoek đã quan sát vi sinh vật bằng những thấu kính thuỷ tinh rất nhỏ, gần như hình cầu, dựa trên chính nguyên lý này.
Dụng cụ
Điểm khéo của bài là dùng thẻ nhựa cỡ thẻ ngân hàng làm miếng kê: các thẻ theo chuẩn này dày khoảng 0,76 mm, nên đếm số thẻ là biết độ cao.
- Một tấm nhựa trong, phẳng, sạch: nắp hộp nhựa phẳng, bìa nhựa cứng hoặc tấm mica mỏng, rộng hơn lòng bàn tay.
- Khoảng 20 chiếc thẻ nhựa cũ đã hết hạn (thẻ thành viên, thẻ quà tặng) cùng cỡ, chia làm hai chồng kê hai đầu tấm nhựa.
- Ống nhỏ giọt hoặc ống hút để tạo giọt to nhỏ khác nhau; một tăm để tách giọt.
- Một tờ giấy trắng làm màn hứng và một tờ giấy kẻ ô ly (ô 1 mm) để ước lượng đường kính giọt.
- Nước sạch và một ít dầu ăn.
- Thước kẻ có vạch milimét, kính lúp thật nếu có để so sánh.
- Phòng có một bóng đèn trần sáng, các đèn khác tắt bớt cho ảnh rõ.
An toàn
Không nhìn thẳng vào bóng đèn qua giọt nước. Ảnh bóng đèn được hứng trên giấy, mắt nhìn tờ giấy chứ không nhìn qua giọt lên đèn. Nhìn lâu vào nguồn sáng mạnh gây chói và mỏi mắt.
Không dùng giọt nước hay kính lúp hội tụ ánh nắng. Thấu kính hội tụ ánh nắng có thể làm cháy giấy, gây bỏng. Bài chỉ dùng đèn trong nhà. Cất kính lúp thật khỏi bậu cửa sổ có nắng.
Thẻ nhựa phải là thẻ hết hạn, đã cắt góc hoặc huỷ. Không dùng thẻ ngân hàng còn hiệu lực. Nếu thẻ cũ còn in số, có thể dán băng dính che lại trước khi dùng làm đồ thí nghiệm.
Dầu ăn làm trơn bàn. Làm phần giọt dầu trên khay, lau bằng giấy rồi rửa tấm nhựa bằng nước rửa bát. Không đổ dầu thừa xuống bồn rửa.
Ống nhỏ giọt và tăm dùng riêng. Không dùng lại ống nhỏ giọt thuốc của gia đình. Rửa sạch và để riêng bộ đồ thí nghiệm; trẻ nhỏ không ngậm ống hút hay tăm đã chấm dầu.
Các bước đo tiêu cự
Làm với giọt to trước, giọt nhỏ sau, vì giọt nhỏ bay hơi nhanh và cần thao tác gọn.
- Đặt tờ giấy trắng trên bàn, ngay dưới bóng đèn trần. Kê hai chồng thẻ nhựa ở hai bên, mỗi chồng khoảng 20 thẻ. Đặt tấm nhựa trong lên hai chồng thẻ.
- Nhỏ một giọt nước lên giữa tấm nhựa. Ước lượng đường kính giọt bằng cách đặt tạm tờ giấy ô ly bên dưới và đếm số ô giọt nước phủ.
- Nhìn xuống tờ giấy trắng bên dưới giọt nước (không nhìn lên đèn): bạn thấy một chấm sáng là ảnh của bóng đèn. Nghiêng đầu sao cho không che bóng đèn.
- Rút bớt từng thẻ ở cả hai chồng (giữ hai chồng bằng nhau), quan sát chấm sáng nhỏ lại và nét dần. Dừng khi ảnh nét nhất, tức khi thấy rõ hình dạng bóng đèn chứ không chỉ một vệt mờ.
- Đếm số thẻ mỗi chồng, nhân với 0,76 mm, cộng độ dày tấm nhựa nếu muốn đo từ mặt trên. Ghi lại.
- Lau giọt cũ, làm lại với giọt nhỏ hơn. Mỗi cỡ giọt đo hai hoặc ba lần.
- Làm thêm một giọt dầu ăn có đường kính gần bằng một giọt nước đã đo, so sánh số thẻ.
Số liệu mẫu (giả định) và tính độ phóng đại
Số liệu giả định, khoảng cách đo từ mặt dưới tấm nhựa tới giấy:
| Giọt | Đường kính | Số thẻ khi ảnh nét | Khoảng cách tới ảnh | Độ phóng đại lý thuyết 250 mm : f |
|---|---|---|---|---|
| Nước, giọt to | khoảng 6 mm | 16 | 16 × 0,76 ≈ 12,2 mm | khoảng 20 lần |
| Nước, giọt vừa | khoảng 4 mm | 10 | 10 × 0,76 = 7,6 mm | khoảng 33 lần |
| Nước, giọt nhỏ | khoảng 2,5 mm | 6 | 6 × 0,76 ≈ 4,6 mm | khoảng 54 lần |
| Dầu ăn, giọt vừa | khoảng 4 mm | 6 | khoảng 4,6 mm | khoảng 54 lần |
Tự tính lại cột cuối: 250 : 12,2 ≈ 20; 250 : 7,6 ≈ 33; 250 : 4,6 ≈ 54. Đây là độ phóng đại lý thuyết khi mắt đặt sát giọt nước, trên thực tế bạn sẽ thấy ảnh nhỏ hơn và méo ở mép vì giọt nước không phải thấu kính hoàn hảo.
So với dự đoán: nếu giọt là nửa hình cầu bán kính R, tiêu cự là R : (n − 1) = R : 0,33, khoảng 3R, tức 1,5 lần đường kính. Giọt 6 mm dự đoán khoảng 9 mm nhưng đo được 12,2 mm, dài hơn đáng kể vì giọt to bị trọng lực ép dẹt, mặt cong ít khum hơn nửa cầu. Giọt 2,5 mm dự đoán khoảng 3,8 mm, đo được 4,6 mm, gần hơn vì giọt nhỏ giữ hình khum tốt hơn.
Giải thích: hình dạng giọt và chiết suất quyết định tiêu cự
Một thấu kính phẳng – lồi có tiêu cự xấp xỉ f = R : (n − 1), trong đó R là bán kính cong của mặt lồi, n là chiết suất của chất làm thấu kính. Công thức này cho thấy hai cách làm tiêu cự ngắn lại: làm mặt cong khum hơn (R nhỏ) hoặc dùng chất có chiết suất lớn hơn.
Giọt nước nhỏ được sức căng bề mặt kéo thành dạng chỏm cầu khum. Giọt lớn thì trọng lượng của nó bắt đầu thắng sức căng bề mặt, giọt bè ra và dẹt xuống; với nước, hiện tượng này rõ dần khi giọt to cỡ vài milimét trở lên. Mặt trên dẹt nghĩa là R lớn, tiêu cự dài, phóng đại kém. Vì vậy người làm kính hiển vi giọt nước luôn dùng giọt rất nhỏ.
Dầu ăn có chiết suất khoảng 1,47, lớn hơn nước (khoảng 1,33). Với cùng hình dạng, n − 1 của dầu là 0,47 so với 0,33 của nước, nên tiêu cự ngắn hơn khoảng 0,33 : 0,47 ≈ 0,7 lần. Giọt dầu trên nhựa còn khum hơn giọt nước vì dầu thấm ướt bề mặt khác nước, nên trong bảng mẫu nó cho tiêu cự còn ngắn hơn tỉ lệ 0,7. Kết quả cụ thể phụ thuộc loại nhựa, hãy ghi rõ loại tấm nhựa đã dùng.
Nguồn sai số và biến thể
Đọc độ nét bằng mắt. Khoảng "nét" kéo dài qua một hai thẻ. Quy ước lấy thẻ ở giữa khoảng thấy nét, hoặc nhờ hai người đọc độc lập rồi lấy trung bình.
Đo khoảng cách từ mặt phẳng chứ không từ tâm thấu kính. Khoảng cách từ mặt dưới tấm nhựa tới ảnh ngắn hơn tiêu cự thật một chút, vì "tâm" của thấu kính dày nằm bên trong giọt. Với giọt cao vài milimét, chênh lệch này cỡ 1 mm, cùng cỡ với sai số đọc.
Giọt bay hơi và thay đổi hình dạng. Giọt nhỏ có thể co lại trong vài phút. Làm nhanh, và nếu đo lâu thì nhỏ giọt mới với cùng cỡ.
Biến thể quan sát ô ly. Đặt tờ giấy ô ly cách giọt một khoảng hơi ngắn hơn tiêu cự, nhìn từ trên xuống qua giọt: các ô hiện to ra. Đếm xem một ô trong giọt to bằng mấy ô bên ngoài để ước lượng độ phóng đại thực tế, so với cột lý thuyết.
Biến thể đổi chất lỏng. Thử nước đường đặc, nước muối, dầu ăn. Dự đoán thứ tự tiêu cự theo chiết suất trước khi đo.
Biến thể đổi bề mặt. Nhỏ giọt nước trên tấm nhựa sạch và tấm nhựa đã xoa một lớp dầu thật mỏng rồi lau khô: giọt trên mặt có dầu khum hơn, tiêu cự ngắn hơn. Đây là cầu nối sang chủ đề sức căng bề mặt.
Trình bày kết quả và mở rộng thành dự án
Đồ thị phù hợp nhất là tiêu cự đo được theo đường kính giọt, kèm thêm một đường "dự đoán nếu là nửa cầu" (f bằng 1,5 lần đường kính). Hai đường gần nhau ở giọt nhỏ và tách xa dần khi giọt to lên. Khoảng tách đó chính là bằng chứng bằng số liệu cho ảnh hưởng của trọng lực lên hình dạng giọt, điều mà mắt thường khó thấy.
Học sinh THCS có thể dừng ở kết luận định tính có số liệu: giọt càng nhỏ tiêu cự càng ngắn, dầu cho tiêu cự ngắn hơn nước cùng cỡ. Học sinh THPT có thể dùng công thức f = R : (n − 1) để tính ngược bán kính cong R từ tiêu cự đo được, rồi so R với nửa đường kính để biết giọt dẹt cỡ nào.
Để thành dự án nhỏ, câu hỏi có thể là: cỡ giọt nào cho kính lúp giọt nước nhìn rõ nhất? Phóng đại lớn nhưng vùng nhìn nhỏ và méo; phóng đại vừa thì nhìn thoải mái hơn. Học sinh tự đặt tiêu chí, ví dụ đọc được chữ số nhỏ nhất trên một tờ giấy in, rồi thử với từng cỡ giọt và ghi kết quả. Đây là cách biến một phép đo thành một câu hỏi thiết kế.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phải dùng bóng đèn trần mà không dùng đèn bàn?
Phép đo dựa trên giả thiết vật ở rất xa so với tiêu cự, khi đó ảnh nằm gần đúng ở tiêu điểm. Bóng đèn trần cách vài mét thoả mãn điều này. Đèn bàn ở gần, ảnh sẽ nằm xa hơn tiêu điểm và kết quả đo bị dài ra.
Thẻ nhựa có thật sự dày đúng 0,76 mm không?
Thẻ theo chuẩn cỡ thẻ ngân hàng có độ dày danh định khoảng 0,76 mm, nhưng thẻ thành viên hay thẻ quà tặng có thể mỏng hoặc dày hơn. Cách chắc nhất là đo chiều cao cả chồng 20 thẻ bằng thước rồi chia 20 để có độ dày trung bình của chính bộ thẻ bạn dùng.
Giọt nước có phải là thấu kính hội tụ không, hay phân kỳ?
Giọt nước nằm trên mặt phẳng có mặt trên lồi nên là thấu kính hội tụ phẳng – lồi. Muốn có thấu kính phân kỳ phải có mặt lõm, ví dụ một bọt khí trong nước. Bạn có thể quan sát bọt khí trong một khối thạch trong để thấy nó làm vật nhỏ lại.
Học sinh lớp 5 làm được phần nào?
Học sinh tiểu học nhỏ giọt nước lên tấm nhựa đặt trên trang báo cũ và thấy chữ to ra, rồi so giọt to giọt nhỏ. Phần đếm thẻ, đo tiêu cự và tính phóng đại phù hợp học sinh từ lớp 8, 9 khi đã học về thấu kính.
Có thể dùng giọt nước làm kính hiển vi soi tế bào không?
Một giọt rất nhỏ đặt sát camera điện thoại có thể phóng to đủ để thấy cấu trúc lớn như sợi vải, hạt phấn hoa lớn hay tế bào vỏ hành, nhưng ảnh méo và vùng nét hẹp. Bài này tập trung đo tiêu cự; phần soi tế bào là một thí nghiệm sinh học riêng.
Vì sao ảnh bóng đèn trên giấy lại bị lộn ngược?
Thấu kính hội tụ tạo ảnh thật của vật ở xa thì ảnh luôn ngược chiều với vật. Nếu bóng đèn là một ống dài, bạn sẽ thấy ảnh xoay ngược. Nhận xét này cũng giúp xác nhận chấm sáng trên giấy đúng là ảnh tạo bởi giọt nước chứ không phải vệt sáng lọt qua.