Định luật Hooke nói rằng trong giới hạn đàn hồi, độ giãn của lò xo tỉ lệ thuận với lực kéo: kéo mạnh gấp đôi thì lò xo giãn dài gấp đôi. Bạn kiểm chứng được điều này ở nhà bằng một chiếc lò xo kéo nhỏ, một túi nilon đựng đồng xu hoặc nước, chiếc cân bếp và cây thước kẻ. Kết quả cuối cùng là một đồ thị gần như thẳng và một con số đặc trưng cho lò xo của bạn: độ cứng k.
Nội dung này thường gặp ở chủ đề biến dạng của lò xo trong Khoa học tự nhiên lớp 6 (đo độ giãn khi treo các quả nặng) và được nâng lên thành công thức ở phần lực đàn hồi của Vật lý lớp 10. Bài viết có bảng số liệu giả định đã tính lại từng dòng, phần dùng lò xo làm "cân" để đoán khối lượng một chùm chìa khoá, và phần so sánh với dây chun để thấy một vật đàn hồi không nhất thiết tuân theo Hooke.
Mục tiêu và kiến thức liên quan
Mục tiêu thứ nhất: chứng minh bằng số đo rằng độ giãn Δl của lò xo tỉ lệ với lực kéo F. Độ giãn bằng chiều dài khi treo vật trừ chiều dài tự nhiên. Lực kéo ở đây là trọng lượng vật treo, tính bằng khối lượng (kg) nhân với g; trong bài dùng g ≈ 9,8 N/kg, tức vật 100 g có trọng lượng khoảng 0,98 N.
Mục tiêu thứ hai: tính độ cứng k của lò xo theo công thức viết bằng chữ: lực đàn hồi bằng độ cứng nhân độ giãn, F = k × Δl. Đơn vị của k là niutơn trên mét (N/m). Lò xo có k càng lớn thì càng khó kéo giãn.
Mục tiêu thứ ba: nhận ra giới hạn của định luật. Hooke không phải quy luật áp dụng cho mọi vật và mọi mức lực. Nó đúng cho lò xo kim loại khi kéo vừa phải; kéo quá tay thì lò xo bị giãn vĩnh viễn, còn dây chun thì ngay từ đầu đã không cho đường thẳng. Học sinh lớp 6 có thể dừng ở việc thấy "thêm một quả nặng thì giãn thêm một đoạn gần bằng nhau", học sinh lớp 10 đi tiếp đến việc tính k và đánh giá độ tuyến tính.
Dụng cụ có sẵn
Lò xo kéo nhỏ thường có trong đồ chơi cũ, móc treo rèm, hộp dụng cụ sửa chữa. Không dùng lò xo nén trong bút bi vì nó rất ngắn và yếu, khó đo.
- Một lò xo kéo dài khoảng 5 đến 10 cm, hai đầu có móc hoặc vòng.
- Một thước kẻ gỗ hoặc thanh gỗ cứng làm giá treo, kẹp chặt vào mép bàn bằng kẹp gỗ hoặc đè bằng chồng sách nặng.
- Thước kẻ 30 cm có vạch milimét, dựng đứng sát lò xo để đọc chiều dài.
- Một túi nilon nhỏ có quai hoặc cốc nhựa xỏ dây làm "đĩa treo", cùng vật nặng chia được: đồng xu, viên bi, hoặc nước đong.
- Cân bếp điện tử có độ chia 1 g để cân từng phần vật nặng.
- Giấy kẻ ô li để vẽ đồ thị, hoặc bảng tính trên máy tính.
- Một dây chun to bản để làm phần so sánh.
Mẹo chia vật nặng: cân sẵn từng gói 50 g đồng xu, hoặc dùng nước vì 50 ml nước có khối lượng gần 50 g. Vẫn nên cân lại bằng cân bếp, kể cả khối lượng túi rỗng.
An toàn khi làm với lò xo
Đeo kính bảo hộ hoặc kính mắt thường. Lò xo bị kéo căng có thể tuột móc và bật ngược lên với tốc độ lớn. Mắt là chỗ cần bảo vệ nhất, kể cả khi lò xo nhỏ.
Không kéo lò xo bằng tay quá mức. Chỉ cho lò xo giãn bằng vật treo, tăng dần từng nấc. Không cầm hai đầu kéo mạnh để "xem nó giãn được bao nhiêu".
Treo thấp, có khay đỡ bên dưới. Đặt giá treo sao cho túi vật nặng chỉ cách mặt bàn vài xăng-ti-mét, dưới có khay hoặc khăn gấp. Nếu móc tuột, đồng xu không rơi tung toé xuống sàn.
Giữ đồng xu, viên bi xa trẻ nhỏ. Trẻ dưới ba tuổi có thể nuốt đồng xu, viên bi. Làm thí nghiệm ở nơi trẻ nhỏ không với tới và thu dọn ngay sau khi xong.
Kiểm tra móc và giá treo trước mỗi lần thêm tải. Móc lò xo bằng dây thép mảnh có thể bị duỗi thẳng ra. Nếu thấy móc biến dạng hoặc giá treo lung lay, dừng lại và gia cố trước khi treo thêm.
Các bước tiến hành
Làm chậm, đọc số khi lò xo đã đứng yên hẳn.
- Kẹp chắc giá treo vào mép bàn, móc lò xo vào giá, dựng thước kẻ đứng sát bên cạnh sao cho vạch 0 ngang với đầu trên của lò xo.
- Móc túi rỗng vào đầu dưới lò xo. Đọc vị trí đáy lò xo trên thước, đó là chiều dài ban đầu l₀. Nếu túi rỗng làm lò xo giãn đáng kể, tính luôn khối lượng túi vào lực kéo.
- Thêm 50 g vào túi, đợi lò xo hết dao động, đọc chiều dài l. Mắt nhìn ngang với vạch đọc để tránh thị sai.
- Lặp lại với 100 g, 150 g, 200 g, 250 g. Ghi tất cả vào bảng.
- Lấy dần vật nặng ra theo thứ tự ngược lại và đọc chiều dài lần nữa. Nếu lò xo trở về gần đúng các số cũ, bạn đang ở trong giới hạn đàn hồi.
- Treo một vật chưa biết khối lượng (ví dụ chùm chìa khoá), đọc độ giãn, dùng k để đoán khối lượng, rồi cân bằng cân bếp để kiểm tra.
- Thay lò xo bằng dây chun, làm lại các bước 2 đến 5.
Bảng số liệu mẫu (giả định) và tính độ cứng
Số liệu giả định cho một lò xo có chiều dài ban đầu l₀ = 8,0 cm (đã tính cả túi rỗng). Lực kéo F = m × 9,8 với m đổi ra kilôgam; độ giãn đổi ra mét trước khi tính k = F : Δl.
| Khối lượng treo | F (N) | Chiều dài l (cm) | Δl (cm) | k = F : Δl (N/m) |
|---|---|---|---|---|
| 0 g | 0 | 8,0 | 0 | — |
| 50 g | 0,49 | 9,2 | 1,2 | 0,49 : 0,012 ≈ 40,8 |
| 100 g | 0,98 | 10,5 | 2,5 | 0,98 : 0,025 = 39,2 |
| 150 g | 1,47 | 11,7 | 3,7 | 1,47 : 0,037 ≈ 39,7 |
| 200 g | 1,96 | 13,0 | 5,0 | 1,96 : 0,050 = 39,2 |
| 250 g | 2,45 | 14,2 | 6,2 | 2,45 : 0,062 ≈ 39,5 |
Trung bình năm giá trị k: (40,8 + 39,2 + 39,7 + 39,2 + 39,5) : 5 = 198,4 : 5 ≈ 39,7 N/m. Năm giá trị chênh nhau không quá 1,6 N/m, tức khoảng 4%, cho thấy quan hệ khá tuyến tính. Giá trị 40,8 ở mức 50 g lệch nhiều nhất vì độ giãn nhỏ, sai 1 mm khi đọc thước đã là gần 10% của 1,2 cm.
Dùng lò xo làm cân (giả định): chùm chìa khoá làm lò xo giãn 3,1 cm. Lực F = 39,7 × 0,031 ≈ 1,23 N, khối lượng m = 1,23 : 9,8 ≈ 0,126 kg, tức khoảng 126 g. Cân bếp đọc 124 g; chênh 2 g, chưa tới 2%.
Giải thích: vì sao lò xo kim loại tuân theo Hooke còn dây chun thì không
Khi kéo lò xo, thực chất bạn đang làm sợi dây thép quấn thành vòng bị xoắn đi một chút. Ở mức biến dạng nhỏ, các nguyên tử kim loại chỉ bị kéo lệch rất ít khỏi vị trí cân bằng, và lực kéo chúng trở về tỉ lệ với độ lệch, giống như rất nhiều lò xo li ti nối nhau. Cộng lại trên cả sợi dây, lò xo cho quan hệ tuyến tính: đồ thị F theo Δl là đường thẳng đi qua gốc toạ độ, độ dốc của đường thẳng chính là k.
Nếu kéo quá giới hạn đàn hồi, các lớp nguyên tử trượt lên nhau và không quay về chỗ cũ. Lò xo khi đó dài ra vĩnh viễn, đường đồ thị bắt đầu cong lên. Ví dụ giả định: thêm mức 300 g, lò xo dài 16,4 cm (giãn 8,4 cm, trong khi theo k phải chỉ giãn khoảng 7,4 cm), và khi gỡ hết vật nặng thì chỉ về 8,2 cm thay vì 8,0 cm. Chiếc lò xo đó đã bị hỏng một phần, nên đừng thử bước này với lò xo cần dùng lại.
Dây chun được làm từ các chuỗi phân tử cao su dài, cuộn rối vào nhau. Lúc đầu kéo, các chuỗi duỗi ra dễ dàng nên dây giãn nhiều; khi các chuỗi đã duỗi gần hết, dây cứng lại. Vì vậy đồ thị của dây chun là đường cong chứ không thẳng. Thêm vào đó, khi lấy vật nặng ra, dây chun thường dài hơn lúc kéo lên ở cùng một mức tải; hiện tượng này gọi là trễ đàn hồi. Ví dụ giả định với dây chun dài 10,0 cm: các mức 50 g đến 250 g cho độ giãn 1,5; 3,8; 5,4; 6,6; 7,5 cm, mỗi nấc giãn thêm một đoạn khác nhau thay vì đều nhau.
Nguồn sai số và cách giảm
Thị sai khi đọc thước. Nhìn từ trên xuống hoặc từ dưới lên làm số đọc lệch 1 đến 2 mm. Đặt mắt ngang với đáy lò xo; có thể dán một mẩu giấy nhỏ làm kim chỉ ở đáy lò xo để đọc chính xác hơn.
Lò xo còn dao động khi đọc. Vật vừa thêm vào làm lò xo nhún lên xuống. Đợi đứng yên hẳn hoặc lấy tay đỡ nhẹ cho dừng rồi buông ra từ từ.
Thước không song song với lò xo. Thước nghiêng thì khoảng cách đọc được không phải độ giãn thật. Dùng ê-ke kiểm tra thước thẳng đứng.
Khối lượng không chính xác. Cân bếp độ chia 1 g, với gói 50 g thì sai số khoảng 2%. Đừng ước lượng đồng xu theo mệnh giá; luôn cân thật.
Giá treo bị cong. Thước gỗ làm giá có thể võng xuống khi tải tăng, làm độ giãn đọc được lớn hơn thực tế. Chọn giá ngắn, cứng và kẹp gần mép bàn.
Biến thể mở rộng
Các câu hỏi sau có thể biến thành một dự án nhỏ, mỗi câu thay đổi một yếu tố.
- Ghép hai lò xo giống nhau nối tiếp (đầu nối đầu) và song song (cạnh nhau cùng đỡ túi), đo k của mỗi cách ghép rồi tìm quy luật.
- So sánh dây chun mới và dây chun đã phơi nắng nhiều ngày: đồ thị thay đổi thế nào.
- Làm một lực kế tự chế: dán thước giấy cạnh lò xo đã biết k, vạch sẵn các mức 0,5 N, 1 N, 1,5 N, rồi dùng để đo lực kéo một hộp trên mặt bàn.
- Đo độ giãn của dây chun khi kéo lên và khi thả xuống, vẽ cả hai đường trên cùng một đồ thị để thấy vòng trễ.
- Thay g ≈ 9,8 bằng g ≈ 10 để xem kết quả k thay đổi bao nhiêu phần trăm, từ đó biết khi nào làm tròn là chấp nhận được.
Câu hỏi thường gặp
Có phải lò xo nào cũng có k khoảng 40 N/m không?
Không. Con số 39,7 N/m chỉ là ví dụ giả định. Lò xo khác nhau về đường kính dây, số vòng, vật liệu nên k có thể chênh nhau hàng chục, hàng trăm lần. Mỗi lò xo phải đo riêng.
Vì sao phải tính cả khối lượng túi đựng?
Vì túi cũng kéo lò xo giãn ra. Nếu đo chiều dài ban đầu khi đã treo túi rỗng thì có thể bỏ qua khối lượng túi trong cột lực; nếu đo chiều dài ban đầu khi chưa treo gì thì phải cộng khối lượng túi vào từng mức tải.
Đồ thị không đi qua đúng gốc toạ độ thì có sai không?
Thường do sai số đọc chiều dài ban đầu hoặc do lò xo kéo có lực căng ban đầu khiến các vòng ép sát nhau, cần một lực nhỏ mới bắt đầu giãn. Bạn có thể ghi nhận điều đó trong báo cáo và tính k từ độ dốc đoạn thẳng thay vì từ từng dòng.
Dây chun có đàn hồi không, tại sao lại không theo định luật Hooke?
Dây chun có đàn hồi vì thả ra thì co lại gần như cũ. Nhưng quan hệ giữa lực và độ giãn của nó không tuyến tính do cấu tạo chuỗi phân tử cao su cuộn rối. Đàn hồi và tuân theo Hooke là hai chuyện khác nhau.
Lấy g bằng 10 hay 9,8 thì đúng hơn?
Gia tốc rơi tự do ở bề mặt Trái Đất xấp xỉ 9,8 m/s². Dùng 10 cho phép tính nhanh, kết quả k lệch khoảng 2%. Trong báo cáo, chỉ cần ghi rõ bạn đã dùng giá trị nào.
Học sinh lớp 6 nên dừng ở bước nào?
Học sinh lớp 6 có thể dừng ở việc ghi bảng khối lượng và độ giãn, nhận xét rằng mỗi lần thêm 50 g thì lò xo giãn thêm một đoạn gần bằng nhau. Phần tính k và đơn vị niutơn trên mét dành cho học sinh lớn hơn.