ThucNghiem.comThực Nghiệm
Thí nghiệm môn Khoa học tiểu học

Dung dịch hay hỗn hợp: thí nghiệm chiếu đèn pin và đo độ lắng với muối, sữa, bột mì

Phân biệt dung dịch và hỗn hợp bằng hai phép thử: chiếu đèn pin qua cốc xem có vệt sáng, đo lớp lắng sau 5, 30, 60 phút; có số liệu mẫu giả định và giải thích.

Row of clear plastic cups with milky, cloudy and clear liquids on a dark table in Quang Ninh, a narrow flashlight beam passing sideways through them, child watching from the side

Một cốc nước muối và một cốc sữa pha thật loãng có thể trông đều gần trong, nhưng chiếu một chùm đèn pin hẹp ngang qua, cốc sữa hiện rõ một vệt sáng còn cốc nước muối thì không. Lý do nằm ở kích thước những hạt lẫn trong nước: muối tan thành các hạt cực nhỏ, không đủ lớn để hắt ánh sáng; sữa chứa giọt chất béo và hạt đạm lớn hơn nhiều, đủ để làm ánh sáng toả ra hai bên. Kết hợp với phép đo độ lắng theo thời gian, bạn phân loại được dung dịch và các loại hỗn hợp khác trong bếp bằng bằng chứng chứ không chỉ bằng mắt.

Thí nghiệm gắn với nội dung hỗn hợp và dung dịch, chất tan và chất không tan trong nước, thường gặp ở môn Khoa học lớp 5. Bên dưới là dụng cụ, an toàn, các bước làm hai phép thử, bảng số liệu mẫu giả định, giải thích khoa học về hạt nhỏ và hạt lớn, nguồn sai số và các biến thể.

Mục tiêu và những khái niệm cần phân biệt

Trong bếp có rất nhiều thứ được khuấy vào nước: muối, đường, sữa, bột mì, bột năng, cà phê, dầu ăn, đất dính trên rau. Học sinh lớp 5 học rằng có thứ tan thành dung dịch, có thứ chỉ trộn lẫn thành hỗn hợp. Khó khăn là bằng mắt thường, nhiều hỗn hợp trông rất giống dung dịch, nhất là khi pha loãng. Thí nghiệm này đưa ra hai phép thử đơn giản để phân biệt.

Dung dịch là hỗn hợp đồng nhất, trong đó chất tan phân bố đều đến mức không còn nhìn thấy hạt nào, dù để lâu cũng không lắng và không tách lớp; nước muối, nước đường là ví dụ. Huyền phù là hỗn hợp có các hạt rắn đủ lớn lơ lửng trong nước, làm nước đục và để yên thì lắng xuống; nước pha bột mì sống, nước pha đất. Nhũ tương là hỗn hợp các giọt chất lỏng nhỏ lơ lửng trong một chất lỏng khác không tan vào nhau, như dầu lắc với nước, hay sữa với những giọt chất béo nhỏ.

Sau buổi làm, học sinh nên xếp được ít nhất sáu mẫu vào ba nhóm dung dịch, huyền phù, nhũ tương, giải thích bằng hai bằng chứng: có vệt sáng hay không khi chiếu đèn, và có lắng hay tách lớp theo thời gian hay không. Mục tiêu đo đạc: đo chiều cao lớp nước trong phía trên ở các mốc 5, 30 và 60 phút.

Dụng cụ

Dùng cốc trong, thành phẳng, cùng loại cho mọi mẫu để chùm sáng đi qua như nhau.

  • Bảy cốc nhựa trong hoặc lọ thuỷ tinh thành thẳng, cùng cỡ.
  • Muối ăn, đường, sữa tươi, bột mì, dầu ăn, một thìa đất vườn, nước máy.
  • Một đèn pin LED nhỏ; một mẩu bìa đen hoặc giấy bạc khoét một lỗ tròn cỡ hạt đậu, dán trước mặt đèn để có chùm sáng hẹp.
  • Thìa cà phê để đong, cốc đong, đũa khuấy.
  • Thước kẻ có vạch milimét, băng dính giấy, bút dạ để đánh số cốc.
  • Một phòng có thể làm tối; sổ ghi, bút chì; đồng hồ bấm giờ.

Cho mỗi cốc cùng một lượng nước, ví dụ 200 mililit, để mực nước cao như nhau. Đánh số cốc bằng băng dính dán ở chân cốc, tránh dán ở chỗ chùm sáng đi qua. Sữa nên lấy từ hộp vừa mở; đất lấy ở lớp mặt, nhặt bỏ sỏi và rễ cây để các mẫu đất lần sau giống nhau.

An toàn

Không dùng bút laser. Nhiều video dùng bút laser để thấy vệt sáng rất rõ. Tia laser chiếu vào mắt, kể cả do phản xạ trên thành cốc, có thể làm hại mắt. Đèn pin có lỗ chắn là đủ và an toàn hơn cho trẻ.

Không nếm các mẫu. Tất cả nguyên liệu đều là đồ ăn, nhưng sau khi pha, khuấy, đặt cạnh cốc nước đất thì đều là mẫu thí nghiệm. Đổ đi sau khi làm, không uống.

Đất vườn. Đất có vi sinh vật; rửa tay bằng xà phòng sau khi lấy đất và khuấy cốc nước đất, không đưa tay lên mắt, miệng.

Phòng tối và cốc thuỷ tinh. Dọn sàn trước khi tắt đèn. Nếu dùng lọ thuỷ tinh, đặt trên khay ở giữa bàn, xa mép, để không bị gạt rơi trong lúc tối.

Dầu ăn. Dầu đổ ra bàn rất trơn và dễ làm rơi cốc. Lau sạch ngay bằng giấy, rửa tay trước khi cầm đèn và điện thoại.

Các bước làm

Pha tất cả các cốc trước, khuấy cùng số vòng, rồi làm phép thử chiếu đèn ngay, sau đó để yên đo độ lắng.

  1. Cốc 1: nước máy để làm mốc. Cốc 2: một thìa muối. Cốc 3: hai thìa đường. Cốc 4: một thìa sữa tươi. Cốc 5: một thìa bột mì. Cốc 6: một thìa đất vườn. Cốc 7: hai thìa dầu ăn.
  2. Khuấy mỗi cốc hai mươi vòng. Muối và đường khuấy đến khi không còn thấy hạt dưới đáy.
  3. Tắt đèn phòng. Chiếu chùm sáng hẹp ngang qua từng cốc, nhìn từ phía bên, vuông góc với chùm sáng. Ghi: có thấy vệt sáng trong nước không, vệt rõ hay mờ.
  4. Bật đèn phòng. Khuấy lại tất cả các cốc mười vòng, bấm giờ, để yên.
  5. Ở các mốc 5, 30 và 60 phút, đo chiều cao lớp nước trong phía trên, tính từ mặt nước xuống tới chỗ bắt đầu đục, bằng thước milimét áp sát thành cốc. Với cốc dầu, đo bề dày lớp dầu nổi lên trên.
  6. Sau 60 phút, chiếu đèn lại lần nữa vào phần nước phía trên của các cốc đã lắng, xem vệt sáng còn hay không.

Nếu cốc sữa hay cốc bột mì quá đục làm chùm sáng không đi xuyên qua được, pha loãng thêm bằng cách đổ bớt ra và thêm nước. Mục tiêu của phép thử chiếu đèn là thấy được đường đi của chùm sáng trong nước.

Số liệu mẫu (giả định)

Bảng dưới là ví dụ giả định, mực nước 200 mililit cao khoảng 80 mm. Lớp nước trong là chiều cao tính từ mặt nước xuống.

CốcVệt sáng khi chiếu đènLớp trong sau 5 phútSau 30 phútSau 60 phútXếp loại
Nước máyrất mờtrong suốttrong suốttrong suốtmốc so sánh
Nước muốikhông thấytrong suốttrong suốttrong suốtdung dịch
Nước đườngkhông thấytrong suốttrong suốttrong suốtdung dịch
Sữa pha loãngrõ, hơi ngả xanh nhạt0 mm0 mm0 mmnhũ tương, không lắng
Nước bột mìrõ, rất đục5 mm25 mm45 mmhuyền phù
Nước đấtrõ, rất đục20 mm60 mm72 mmhuyền phù
Dầu và nướccó, khi vừa khuấylớp dầu 4 mmlớp dầu 5 mmlớp dầu 5 mmnhũ tương, tách lớp

Tốc độ lắng trung bình trong 60 phút của nước đất là 72 chia 60 bằng 1,2 mm mỗi phút; nước bột mì là 45 chia 60 bằng 0,75 mm mỗi phút. Riêng nửa giờ đầu, nước đất lắng 60 mm, tức 2 mm mỗi phút, còn nửa giờ sau chỉ thêm 12 mm. Hạt to lắng hết trước, hạt mịn lắng chậm về sau.

Nước máy có vệt rất mờ vì trong nước có một ít bụi li ti và bọt khí nhỏ; đó là lý do cần cốc mốc để so. Sữa có vệt rõ mà sau một giờ không lắng chút nào: hạt trong sữa đủ lớn để hắt ánh sáng nhưng đủ nhỏ để lơ lửng rất lâu.

Giải thích khoa học: kích thước hạt quyết định tất cả

Khi muối tan, mỗi tinh thể muối tách thành những hạt cực nhỏ, mỗi hạt được các phân tử nước bao quanh và kéo đi khắp cốc. Những hạt này nhỏ hơn rất nhiều lần so với độ dài của sóng ánh sáng, nên ánh sáng đi qua gần như không bị hắt sang hai bên; nhìn từ phía bên, không thấy đường đi của chùm sáng. Hạt nhỏ đến thế cũng bị các phân tử nước va đập liên tục từ mọi phía, nên không bao giờ lắng. Đường cũng tan theo cách tương tự. Đó là dung dịch.

Trong sữa, các giọt chất béo và các cụm đạm lớn hơn hạt muối hàng trăm, hàng nghìn lần, nhưng vẫn rất nhỏ so với hạt bột. Chúng đủ lớn để hắt ánh sáng sang mọi phía, nên chùm sáng hiện thành một vệt nhìn thấy được từ bên cạnh. Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng Tyndall, theo tên nhà khoa học người Anh John Tyndall ở thế kỷ XIX. Đây cũng là lý do ta thấy được những vệt nắng chiếu qua khe mái nhà nhiều bụi, hay vệt đèn pha ô tô trong sương mù.

Bột mì sống và đất không tan: chúng chỉ vỡ thành những hạt rắn lơ lửng. Hạt lớn nặng hơn phần nước nó chiếm chỗ, nên chìm xuống dần — hạt to chìm nhanh, hạt mịn chìm chậm. Vì thế lớp trong phía trên dày dần theo thời gian và tốc độ lắng chậm dần. Dầu không tan trong nước, nhẹ hơn nước, nên khi khuấy chỉ vỡ thành giọt, để yên thì các giọt nhập lại và nổi lên thành lớp riêng.

Tóm gọn thành hai câu hỏi phân loại: có thấy vệt sáng không, và có lắng hay tách lớp không. Không vệt, không lắng là dung dịch; có vệt, lắng dần là huyền phù; có vệt, tách lớp hoặc lơ lửng rất lâu là nhũ tương hoặc hỗn hợp có hạt rất nhỏ.

Nguồn sai số

Thành cốc trầy xước hoặc có vân. Vết xước và chữ in nổi trên cốc nhựa hắt sáng, dễ tưởng nhầm là vệt sáng trong nước. Dùng cốc trơn, chiếu qua phần thành nhẵn, và luôn so với cốc nước máy.

Muối, đường chưa tan hết. Hạt muối còn lơ lửng sẽ hắt sáng và lắng xuống, làm dung dịch trông như huyền phù. Khuấy đến khi đáy cốc sạch, hoặc dùng ít chất hơn.

Chùm sáng quá rộng. Không có lỗ chắn, ánh sáng hắt khắp cốc và cả phòng, khó phân biệt vệt. Dùng lỗ chắn nhỏ và phòng thật tối.

Ranh giới lớp lắng không rõ. Với nước bột mì, chỗ chuyển từ trong sang đục là một vùng mờ. Quy ước đo tới chỗ bắt đầu thấy đục và cùng một người đo cho mọi mốc.

Rung động bàn. Đặt cốc ở chỗ không ai chạm vào; va chạm làm hạt lắng bị khuấy lên lại.

Biến thể

Mỗi biến thể chỉ đổi một yếu tố.

  • Độ loãng của sữa: một, ba, mười giọt sữa trong cùng lượng nước, xem từ mức nào bắt đầu thấy vệt sáng.
  • Lọc qua giấy lọc cà phê: lọc nước muối, sữa loãng và nước đất, chiếu đèn vào nước sau lọc. Giấy lọc giữ được hạt đất nhưng không giữ được muối và gần như không giữ được các hạt trong sữa.
  • Bột mì và bột năng: so tốc độ lắng của hai loại bột cùng lượng.
  • Nhũ tương bền hơn: lắc dầu với nước có thêm một giọt nước rửa bát, xem dầu tách lớp chậm hơn bao nhiêu. Giọt nước rửa bát chỉ dùng loại pha sẵn trong bếp, không trộn với chất tẩy rửa khác.
  • Nước sông, nước ao: một cốc nước lấy từ ao hồ gần nhà do người lớn lấy, đo độ lắng và chiếu đèn để xếp loại.

Dù làm biến thể nào, giữ cùng cốc, cùng mực nước và cùng cách chiếu đèn để kết quả so sánh được với bảng ban đầu.

Câu hỏi thường gặp

Nước muối và nước đường có phải là hỗn hợp không?

Có. Dung dịch là một loại hỗn hợp đặc biệt, gọi là hỗn hợp đồng nhất, vì muối hay đường vẫn còn đó và có thể lấy lại bằng cách làm bay hơi nước. Điểm khác với các hỗn hợp khác là chất tan phân bố đều tới mức không nhìn thấy hạt và không bao giờ lắng.

Vì sao sữa không trong suốt mà lại không lắng?

Các giọt chất béo và cụm đạm trong sữa đủ lớn để hắt ánh sáng nên sữa có màu trắng đục, nhưng chúng rất nhỏ và nhẹ nên lơ lửng rất lâu. Để lâu nhiều giờ, phần váng béo có thể nổi lên trên một chút, nhất là với sữa không qua đồng hoá.

Cà phê pha là dung dịch hay hỗn hợp?

Cà phê pha phin đã lọc gần giống dung dịch nhưng có thể còn những hạt rất nhỏ và giọt dầu cà phê; chiếu đèn thường thấy một vệt mờ. Cà phê có bã chưa lọc là huyền phù vì bã lắng xuống đáy. Bạn có thể thêm cà phê vào thí nghiệm để tự kiểm.

Có cần đèn pin mạnh không?

Không cần, quan trọng là chùm sáng hẹp và phòng đủ tối. Đèn pin LED thường có lỗ chắn bằng bìa là đủ. Đèn quá mạnh làm chói mắt và hắt sáng khắp nơi, khó nhìn vệt hơn.

Thí nghiệm này hợp với lứa tuổi nào?

Phần quan sát lắng và tách lớp làm được từ lớp 3. Phần chiếu đèn, đo độ lắng theo thời gian và xếp loại dung dịch, huyền phù, nhũ tương phù hợp với lớp 5, nơi nội dung hỗn hợp và dung dịch thường được học. Học sinh lớn hơn có thể vẽ đồ thị độ lắng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138