ThucNghiem.comThực Nghiệm
Lực và chuyển động

Đo tốc độ trung bình tại nhà bằng thước dây và đồng hồ bấm giờ điện thoại

Thí nghiệm đo tốc độ trung bình của bước đi và xe đồ chơi trên hành lang 4 m: các bước, bảng số liệu giả định, cách tính m/s, km/h và giảm sai số bấm giờ.

Vietnamese girl walking along a quiet tiled corridor in a Da Nang apartment while her brother holds a phone stopwatch, measuring tape on the floor, low side angle, morning light

Tốc độ trung bình bằng quãng đường đi được chia cho thời gian đi hết quãng đường đó, và bạn đo được nó ngay trong hành lang nhà mình chỉ với một cuộn thước dây, vài mẩu băng dính giấy và chức năng bấm giờ của điện thoại. Thí nghiệm này đo ba chuyển động quen thuộc: bước đi bình thường, bước đi nhanh và một chiếc xe đồ chơi chạy pin, rồi so kết quả bằng con số thay vì cảm giác.

Bài viết dành cho học sinh đang học chủ đề tốc độ ở môn Khoa học tự nhiên lớp 7, học sinh lớp 10 ôn lại khái niệm tốc độ và vận tốc, cùng phụ huynh hoặc giáo viên muốn có một hoạt động đo đạc thật. Bạn sẽ có bảng số liệu mẫu (giả định) đã tính sẵn, cách đổi đơn vị không nhầm, và quan trọng hơn cả là hiểu vì sao bấm giờ bằng tay luôn lệch và làm sao giảm độ lệch đó.

Mục tiêu thí nghiệm và bài học liên quan

Mục tiêu thứ nhất là đo được tốc độ trung bình của một vật bằng hai đại lượng đo trực tiếp: quãng đường s đo bằng thước, thời gian t đo bằng đồng hồ. Công thức viết bằng chữ là: tốc độ trung bình bằng quãng đường chia thời gian, ký hiệu v = s : t. Nếu quãng đường tính bằng mét và thời gian tính bằng giây, tốc độ có đơn vị mét trên giây (m/s).

Mục tiêu thứ hai là luyện thói quen của người làm khoa học: đo lặp lại nhiều lần, lấy trung bình, ghi số liệu vào bảng trước khi tính, và nhận ra phần nào của kết quả đáng tin, phần nào chỉ là nhiễu. Ở chương trình phổ thông, nội dung này thường gặp trong chủ đề tốc độ của môn Khoa học tự nhiên lớp 7 (đo tốc độ bằng đồng hồ bấm giây, đồ thị quãng đường – thời gian) và được nhắc lại ở Vật lý lớp 10 khi phân biệt tốc độ với vận tốc.

Mục tiêu thứ ba, cũng là chỗ học sinh hay sai trong bài kiểm tra: hiểu rằng tốc độ trung bình trên cả quãng đường không phải trung bình cộng của các tốc độ trên từng đoạn. Thí nghiệm có một phần riêng để bạn tự thấy điều này bằng số đo của chính mình.

Dụng cụ có sẵn trong nhà

Bạn không cần dụng cụ phòng thí nghiệm nào. Một hành lang thẳng hoặc khoảng sân trống dài từ 5 m trở lên là đủ.

  • Thước dây cuộn loại may đo hoặc thước cuộn thép của bộ đồ nghề (độ chia nhỏ nhất 1 cm hoặc 1 mm).
  • Băng dính giấy để đánh dấu vạch xuất phát, vạch đích và các vạch trung gian 1 m, 2 m, 3 m trên sàn.
  • Một hoặc hai điện thoại có chức năng bấm giờ; nếu điện thoại quay được video chậm thì càng tốt cho phần nâng cao.
  • Một chiếc xe đồ chơi chạy pin tiểu hoặc xe dây cót chạy được thẳng vài mét; nếu không có, thay bằng quả bóng nhỏ lăn trên sàn.
  • Giấy, bút để kẻ bảng số liệu trước khi đo; máy tính bỏ túi hoặc ứng dụng máy tính trên điện thoại.
  • Một bạn hoặc người thân đóng vai người bấm giờ, vì tự đi và tự bấm cùng lúc sẽ làm số đo kém tin cậy hơn.

Nên kẻ bảng trước khi đo với các cột: lần đo, quãng đường, thời gian, ghi chú. Ghi số ngay sau mỗi lần đo, không đợi đo xong cả loạt mới chép lại theo trí nhớ.

An toàn khi đo trong nhà

Chọn đường đo trống và bằng phẳng. Dọn dép, đồ chơi, dây sạc ra khỏi hành lang. Sàn vừa lau còn ướt thì đợi khô hẳn, vì bước đi nhanh trên sàn ướt rất dễ trượt ngã.

Không đo trên cầu thang, lòng đường hay vỉa hè đông người. Muốn làm ngoài trời thì chọn sân trường, sân chung cư vắng xe và cần người lớn đi cùng. Tuyệt đối không cho trẻ chạy đo tốc độ gần nơi có xe máy, ô tô qua lại.

Đi nhanh, không chạy thục mạng. Thí nghiệm chỉ cần bước đi nhanh. Nếu muốn đo tốc độ chạy, hãy chọn sân rộng, có khoảng giảm tốc ít nhất 3 m sau vạch đích và có người lớn quan sát.

Giữ pin xe đồ chơi đúng loại. Chỉ dùng pin tiểu lắp đúng chiều theo hướng dẫn của đồ chơi. Không tháo pin sạc lithium trong đồ chơi ra để thay hay nối thêm; pin nóng bất thường thì ngừng dùng và báo người lớn.

Các bước tiến hành

Làm theo thứ tự dưới đây. Mỗi chuyển động đo ít nhất ba lần, tốt nhất là năm lần.

  1. Dùng thước dây đo đúng 4,00 m trên sàn, dán băng dính tại vạch 0 và vạch 4 m. Dán thêm vạch ở 1 m, 2 m, 3 m để dùng cho phần đo theo từng đoạn.
  2. Người đi đứng lùi sau vạch 0 khoảng 1,5 m để khi chân chạm vạch 0 thì đã đi đều, không còn đang bắt đầu bước. Đây là chi tiết hay bị bỏ qua: nếu xuất phát đứng yên ngay tại vạch, bạn đo cả giai đoạn tăng tốc.
  3. Người bấm giờ đứng ngang vạch giữa, nhìn được cả hai vạch. Bấm bắt đầu khi bàn chân trước chạm vạch 0, bấm dừng khi bàn chân trước chạm vạch 4 m.
  4. Đo bước đi bình thường ba đến năm lần, ghi từng thời gian. Sau đó đo bước đi nhanh, vẫn ba đến năm lần.
  5. Với xe đồ chơi: bật xe từ sau vạch 0 khoảng nửa mét để xe chạy ổn định, đo thời gian từ lúc đầu xe qua vạch 0 đến lúc đầu xe qua vạch 4 m. Nếu xe chạy lệch hướng, dùng hai cuốn sách dựng làm thành đường ray.
  6. Phần mở rộng: cho xe chạy hai đoạn khác nhau, đoạn đầu trên sàn gạch, đoạn sau trên tấm thảm, đo riêng thời gian từng đoạn 2 m để tính tốc độ trung bình cả quãng.
  7. Tính trung bình thời gian của mỗi loại chuyển động, rồi mới chia quãng đường cho thời gian trung bình.

Bảng số liệu mẫu (giả định) và cách tính

Các con số dưới đây là số liệu giả định để minh hoạ cách xử lý; kết quả của bạn sẽ khác tuỳ chiều cao, nhịp bước và loại xe. Quãng đường cho mọi lần đo là 4,00 m.

Chuyển độngBa lần đo t (s)t trung bình (s)v = s : t (m/s)Đổi ra km/h
Đi bộ bình thường3,1 – 3,3 – 3,23,24,00 : 3,2 = 1,251,25 × 3,6 = 4,5
Đi bộ nhanh2,4 – 2,5 – 2,32,44,00 : 2,4 ≈ 1,671,67 × 3,6 ≈ 6,0
Xe đồ chơi5,6 – 5,9 – 5,817,3 : 3 ≈ 5,774,00 : 5,77 ≈ 0,690,69 × 3,6 ≈ 2,5

Vì sao nhân với 3,6? Một mét trên giây nghĩa là mỗi giây đi 1 m; một giờ có 3600 giây nên đi được 3600 m, tức 3,6 km. Vậy muốn đổi m/s sang km/h thì nhân 3,6, muốn đổi km/h sang m/s thì chia 3,6.

Phần mở rộng (giả định): xe chạy 2 m đầu trên sàn gạch mất 2,0 s, tức 1,0 m/s; 2 m sau trên thảm mất 4,0 s, tức 0,5 m/s. Nhiều bạn lấy (1,0 + 0,5) : 2 = 0,75 m/s, nhưng đáp án đúng là tổng quãng đường chia tổng thời gian: 4 : (2,0 + 4,0) = 4 : 6 ≈ 0,67 m/s. Xe ở trên thảm lâu gấp đôi thời gian ở trên gạch, nên tốc độ chậm có "trọng lượng" lớn hơn trong kết quả trung bình.

Giải thích khoa học: tốc độ trung bình nói gì và không nói gì

Con số 1,25 m/s của bước đi bình thường không có nghĩa là trong từng khoảnh khắc người đi luôn có tốc độ đúng 1,25 m/s. Mỗi bước chân, cơ thể hơi nhanh lên rồi hơi chậm lại; tốc độ trung bình chỉ cho biết nếu đi đều thì phải đi nhanh cỡ nào để hết 4 m trong đúng 3,2 giây. Tốc độ tại một thời điểm, gọi là tốc độ tức thời, là thứ đồng hồ tốc độ trên xe máy hiển thị.

Tốc độ khác vận tốc ở chỗ vận tốc có hướng. Nếu bạn đi 4 m rồi quay đầu đi ngược lại 4 m về chỗ cũ, tốc độ trung bình vẫn là tổng 8 m chia tổng thời gian, nhưng độ dịch chuyển bằng không nên vận tốc trung bình bằng không. Ở lớp 7 bạn chủ yếu dùng tốc độ; lên lớp 10, sự phân biệt này trở thành nền tảng cho cả chương động học.

Phần mở rộng với sàn gạch và thảm cho thấy vì sao không lấy trung bình cộng các tốc độ. Trung bình cộng chỉ đúng khi vật đi mỗi tốc độ trong khoảng thời gian bằng nhau. Trong thực tế, đoạn chậm luôn ngốn nhiều thời gian hơn, nên kết quả đúng luôn nghiêng về phía tốc độ chậm. Đây cũng là lý do một chuyến đi có đoạn kẹt xe dài có tốc độ trung bình thấp hơn nhiều so với cảm nhận.

Nếu vẽ đồ thị quãng đường theo thời gian từ các vạch 1 m, 2 m, 3 m, 4 m, chuyển động đều cho các điểm nằm gần một đường thẳng; độ dốc của đường thẳng chính là tốc độ. Đường càng dốc, vật đi càng nhanh.

Nguồn sai số và cách giảm

Thời gian phản xạ của người bấm giờ. Người bấm thường trễ vài phần mười giây ở cả lúc bắt đầu và lúc dừng. Hai độ trễ có thể bù trừ nhau một phần nhưng không hoàn toàn. Với thời gian khoảng 3 giây, lệch 0,2 giây đã là gần 7% kết quả. Cách giảm: kéo dài quãng đường (đo 8 m thay vì 4 m thì sai số tương đối giảm khoảng một nửa), và cho người bấm luyện vài lần trước khi ghi số.

Thị sai khi nhìn vạch. Người bấm đứng lệch sẽ thấy chân "chạm vạch" sớm hoặc muộn hơn thực tế. Đứng ngang giữa quãng đường và nhìn vuông góc giúp giảm lỗi này; tốt hơn là dùng hai người bấm, mỗi người đứng ngay tại một vạch và so sánh kết quả.

Chuyển động không đều. Người đi chậm lại khi gần đích vì biết sắp dừng, xe đồ chơi yếu pin chạy chậm dần. Đặt vạch đích sớm hơn chỗ dừng thật ít nhất 1 m, và thay pin mới trước khi đo xe.

Đo quãng đường không chính xác. Thước dây bị chùng hoặc không thẳng sẽ làm quãng đường đo được dài hơn khoảng cách thật. Kéo căng thước sát sàn khi đánh dấu. Sai 2 cm trên 4 m chỉ là 0,5%, nhỏ hơn rất nhiều so với sai số bấm giờ, nên phần lớn công sức nên dồn vào việc đo thời gian.

Ghi chép và làm tròn. Làm tròn quá sớm ở bước trung gian có thể lệch kết quả cuối. Giữ ba chữ số khi tính, chỉ làm tròn ở kết quả cuối cùng.

Biến thể để thành dự án nhỏ

Khi đã đo được tốc độ, bạn có thể đặt câu hỏi mới và thiết kế thí nghiệm riêng. Mỗi biến thể dưới đây chỉ thay đổi một yếu tố để kết luận rõ ràng.

  • Quay video ở chế độ quay chậm rồi đếm số khung hình giữa hai vạch. Nếu video quay 30 hình mỗi giây, mỗi khung hình ứng với 1/30 giây, khoảng 0,033 s. Ví dụ giả định: đếm được 96 khung hình thì thời gian là 96 : 30 = 3,2 s. Cách này loại bỏ gần hết sai số phản xạ.
  • So sánh tốc độ xe đồ chơi trên sàn gạch, thảm, sàn gỗ; giữ nguyên xe, pin và quãng đường, chỉ đổi mặt sàn.
  • Đo tốc độ xe khi pin mới và sau mỗi 10 phút chạy liên tục, vẽ đồ thị tốc độ theo thời gian dùng pin.
  • Đo tốc độ đi bộ của các thành viên trong gia đình rồi đặt câu hỏi: chiều dài bước chân hay nhịp bước ảnh hưởng nhiều hơn. Ghi số bước trên quãng 4 m để tính chiều dài bước trung bình. Kết quả chỉ để tìm hiểu, không dùng để so ai giỏi hơn ai.
  • Đánh dấu 1 m, 2 m, 3 m, 4 m và đo thời gian qua từng vạch để vẽ đồ thị quãng đường – thời gian, rồi tính độ dốc.

Câu hỏi thường gặp

Bấm giờ bằng điện thoại có đủ chính xác cho bài học không?

Đủ để thấy quy luật và so sánh các chuyển động, miễn là bạn đo nhiều lần và chọn quãng đường đủ dài để thời gian từ ba giây trở lên. Độ chia của đồng hồ là 0,01 s nhưng sai số thật đến từ phản xạ của người bấm, thường cỡ 0,1 đến 0,3 giây.

Nên đo bao nhiêu lần thì đủ?

Ít nhất ba lần cho mỗi chuyển động; năm lần thì tốt hơn. Nếu có một lần lệch hẳn so với các lần còn lại, chẳng hạn quên bấm dừng, hãy ghi chú lý do rồi đo bù một lần khác thay vì lặng lẽ xoá đi.

Vì sao người đi phải bắt đầu từ trước vạch xuất phát?

Để đo chuyển động gần đều. Nếu đứng yên ngay tại vạch rồi mới bước, giây đầu tiên cơ thể đang tăng tốc nên thời gian đo được dài hơn và tốc độ tính ra thấp hơn tốc độ đi bình thường của bạn.

Tốc độ đi bộ khoảng 4 đến 5 km/h có phải là bình thường không?

Con số trong bảng chỉ là ví dụ giả định. Tốc độ đi bộ khác nhau theo tuổi, chiều cao, giày dép và mặt đường, nên thí nghiệm này không dùng để đánh giá sức khoẻ hay so sánh thành tích của ai.

Có thể dùng ứng dụng đo tốc độ bằng định vị vệ tinh thay cho thước dây không?

Trong nhà thì không nên, vì định vị vệ tinh trong nhà sai lệch vài mét, lớn hơn cả quãng đường đo. Ngoài trời trên quãng dài hàng trăm mét thì có thể so sánh, nhưng mục tiêu bài học vẫn là tự đo quãng đường và thời gian.

Tại sao đổi m/s sang km/h lại nhân 3,6 mà không nhân 1000?

Vì phải đổi cả hai đơn vị cùng lúc: mét sang kilômét chia 1000, giây sang giờ nhân 3600. Gộp lại là nhân 3600 rồi chia 1000, tức nhân 3,6.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138