Một bình nhựa 5 lít đầy nước úp ngược trong chậu, một ống mềm luồn vào miệng bình: bạn hít vào thật sâu rồi thổi ra hết sức qua ống, không khí đẩy nước ra và mực nước tụt xuống. Thể tích không khí đó gần đúng với dung tích sống của phổi bạn. Với vạch chia tự làm, bạn đọc được con số đến từng 100 ml.
Bài dành cho học sinh THCS, THPT và học sinh lớp 5 có người lớn hỗ trợ. Ngoài cách đo, bài so hai tư thế đứng thẳng và ngồi gù, giải thích vì sao không bao giờ thổi được hết khí trong phổi, và vì sao số đo này không phải là phép kiểm tra sức khoẻ. Người bị hen, bệnh phổi hoặc bệnh tim cần hỏi người lớn, theo chỉ dẫn của bác sĩ trước khi thổi mạnh; các bạn đó vẫn có thể làm phần chia vạch, đọc số và phân tích.
Mục tiêu và mối liên hệ với chương trình
Hệ hô hấp là một chủ đề trong phần cơ thể người của Khoa học tự nhiên lớp 8: đường dẫn khí, phổi, sự thông khí nhờ cơ hoành và cơ liên sườn, trao đổi khí ở phế nang. Sinh học lớp 11 tiếp tục với hô hấp ở động vật. Các khái niệm khí lưu thông, khí bổ sung, khí dự trữ, khí cặn và dung tích sống thường được nhắc khi bàn về vệ sinh hô hấp và luyện tập thể thao.
Mục tiêu thí nghiệm gồm: tự chế dụng cụ đo thể tích khí bằng cách chiếm chỗ của nước; đo dung tích sống của chính mình; quan sát ảnh hưởng của tư thế lên lượng khí thở ra được; và giải thích vì sao dung tích sống nhỏ hơn tổng dung tích của phổi.
Thí nghiệm còn là một bài tập về phương pháp đo: chia vạch cho bình, cân bằng mực nước trước khi đọc, và quyết định nên lấy lần đo lớn nhất hay lấy trung bình. Với phép đo này, người ta thường lấy lần lớn nhất trong các lần thổi đúng kỹ thuật, vì lần thấp hơn thường do thổi chưa hết sức chứ không phải phổi nhỏ đi.
Dụng cụ, cách chia vạch và an toàn
Phần chuẩn bị mất nhiều thời gian nhất là chia vạch cho bình. Làm cẩn thận một lần, bình dùng được cho nhiều buổi.
- Một bình nhựa trong 5 lít loại đựng nước uống, có nắp; một chậu nhựa lớn đủ chứa miệng bình và cao ít nhất 15 cm; một khay hoặc tấm bạt lót dưới chậu vì nước sẽ tràn.
- Cốc đong hoặc chai 500 ml để chia vạch; băng dính giấy dán dọc thân bình; bút dạ.
- Ống mềm sạch dài 60 đến 80 cm, loại ống dẫn khí mới cho bể cá; mỗi người một đoạn ống hút sạch cắm vào đầu ống để ngậm, không dùng chung đầu ngậm.
- Chia vạch: úp ngược bình rỗng, đổ từng 250 ml nước qua miệng bình và đánh dấu mực nước trên băng dính, ghi 0,25; 0,5; 0,75 lít… cho đến khi đầy. Khi úp vào chậu, vạch đọc từ đáy bình xuống.
- Ngồi hoặc đứng cạnh bàn vững. Hít sâu và thổi mạnh liên tục có thể gây chóng mặt; nghỉ ít nhất một phút giữa hai lần thổi, ngồi xuống ngay nếu thấy choáng.
- Chỉ thổi ra qua ống, không hít vào qua ống vì sẽ hút phải nước trong chậu. Người hen, bệnh phổi, bệnh tim hoặc đang ho sốt hỏi người lớn, theo chỉ dẫn của bác sĩ trước.
- Làm xong, đổ nước, phơi khô bình và ống; vứt đầu ngậm cá nhân.
Các bước đo và cân bằng mực nước
Cần hai người: một người thổi, một người giữ bình và đọc vạch.
- Đổ nước vào chậu khoảng nửa chậu. Đổ đầy nước vào bình, đậy nắp, úp ngược và đặt miệng bình chìm trong nước chậu, rồi mở nắp dưới nước. Bình vẫn đầy nước vì áp suất khí quyển ép lên mặt nước trong chậu.
- Người giữ bình nghiêng nhẹ để luồn một đầu ống mềm vào miệng bình, sâu khoảng 10 cm. Đầu kia cắm đầu ngậm cá nhân.
- Người thổi đứng thẳng, hít vào sâu hết mức có thể, ngậm kín đầu ống, rồi thổi ra một hơi đều và dài cho đến khi không thể thổi thêm. Không lấy hơi lại giữa chừng.
- Người giữ bình nâng hoặc hạ bình sao cho mực nước bên trong bình ngang bằng mực nước trong chậu, rồi đọc vạch ở mặt nước bên trong. Bước cân bằng này giúp khí trong bình ở đúng áp suất khí quyển khi đọc.
- Ghi thể tích. Đổ đầy lại bình, nghỉ một phút, đo thêm hai lần ở tư thế đứng thẳng.
- Lặp lại ba lần ở tư thế ngồi gù lưng, vai đổ về trước.
- Với mỗi tư thế, lấy giá trị lớn nhất trong ba lần làm kết quả; ghi cả ba lần để thấy độ lặp lại.
Số liệu mẫu giả định
Bảng dưới là số liệu giả định của một bạn 14 tuổi. Dung tích sống phụ thuộc chiều cao, tuổi, giới tính và nhiều yếu tố khác, nên số đo của bạn có thể khác xa mà hoàn toàn bình thường.
| Tư thế | Lần 1 | Lần 2 | Lần 3 | Kết quả lấy lần lớn nhất |
|---|---|---|---|---|
| Đứng thẳng | 2,4 lít | 2,6 lít | 2,5 lít | 2,6 lít |
| Ngồi gù lưng | 2,1 lít | 2,2 lít | 2,2 lít | 2,2 lít |
Chênh lệch giữa hai tư thế trong ví dụ là 0,4 lít. So với tư thế đứng thẳng, 0,4 chia 2,6 được khoảng 0,15, tức ngồi gù làm lượng khí thở ra giảm khoảng 15 phần trăm. Đây là ví dụ giả định; mức chênh thật tuỳ người và tuỳ mức gù.
Ba lần đo ở mỗi tư thế lệch nhau 0,1 đến 0,2 lít, cho thấy độ chính xác thực tế của dụng cụ tự chế này cỡ 0,1 đến 0,2 lít. Vì vậy một chênh lệch nhỏ hơn mức đó giữa hai điều kiện thì chưa nên coi là có thật.
Giải thích: dung tích sống, khí cặn và vai trò của tư thế
Khi bạn hít vào, cơ hoành co và hạ xuống, các cơ liên sườn kéo lồng ngực nâng lên và mở rộng. Thể tích lồng ngực tăng, áp suất trong phổi giảm xuống thấp hơn áp suất khí quyển, không khí tràn vào. Thở ra bình thường chủ yếu là thụ động: cơ giãn ra, lồng ngực và phổi đàn hồi trở lại, đẩy khí ra. Khi thở ra gắng sức, các cơ thành bụng và cơ liên sườn trong co thêm để ép bớt khí.
Lượng khí mỗi lần thở bình thường gọi là khí lưu thông, ở người lớn thường vào khoảng nửa lít. Sau một lần hít vào bình thường, bạn vẫn có thể cố hít thêm, đó là khí bổ sung. Sau một lần thở ra bình thường, bạn vẫn có thể cố thở ra thêm, đó là khí dự trữ. Dung tích sống là tổng của ba phần này: lượng khí lớn nhất bạn thở ra được sau khi đã hít vào sâu nhất, đúng thứ bình úp ngược đo được.
Dù thổi hết sức, trong phổi vẫn còn một lượng khí không thể thở ra gọi là khí cặn. Khí cặn giữ cho các phế nang không xẹp hẳn, nhờ vậy lần hít vào sau không phải "thổi phồng" phổi từ đầu, và trao đổi khí diễn ra liên tục cả trong lúc thở ra. Vì thế dung tích sống luôn nhỏ hơn tổng dung tích phổi, và thí nghiệm này không đo được toàn bộ phổi.
Khi ngồi gù, lồng ngực bị ép về phía trước, các xương sườn khó nâng lên, các tạng trong ổ bụng đẩy lên làm cơ hoành khó hạ thấp. Lồng ngực mở rộng kém hơn nên lượng khí hít vào tối đa giảm, kéo theo dung tích sống đo được giảm. Đây là một lý do khoa học đằng sau lời nhắc ngồi thẳng lưng khi học.
Nguồn sai số và cách khắc phục
Không cân bằng mực nước. Nếu mực nước trong bình cao hơn ngoài chậu, khí trong bình bị giãn ra và cho số lớn hơn thật; thấp hơn thì ngược lại. Luôn nâng hạ bình cho hai mặt nước ngang nhau trước khi đọc.
Khí thở ra nguội đi. Khí từ phổi ấm gần thân nhiệt và bão hoà hơi nước; vào bình nước mát, khí nguội và co lại một chút, làm số đo thấp hơn vài phần trăm. Đọc nhanh sau khi thổi và ghi nhiệt độ nước.
Rò khí ở miệng. Môi ngậm không kín hoặc thổi qua cả mũi làm mất một phần khí. Ngậm chặt đầu ống; có thể dùng kẹp mũi nhẹ hoặc tự bịt mũi bằng tay.
Thổi chưa hết sức hoặc lấy hơi giữa chừng. Đây là nguyên nhân hay gặp nhất của số đo thấp. Tập trước một lần không ghi, và lấy lần lớn nhất thay vì trung bình.
Vạch chia thô. Vạch mỗi 250 ml chỉ cho phép đọc đến khoảng 100 ml khi ước lượng giữa hai vạch. Muốn mịn hơn, chia vạch mỗi 100 ml bằng cốc đong.
Bình bị méo khi giữ. Bình nhựa mỏng bị bóp sẽ thay đổi thể tích. Giữ bình ở phần cổ và đáy, không bóp thân.
Biến thể và hướng mở rộng
Mỗi biến thể chỉ đổi một yếu tố. Không dùng kết quả để so ai khoẻ hơn ai.
- Đo khí lưu thông: thở bình thường vài lần, rồi sau một lần hít vào bình thường, thổi ra bình thường vào ống; so con số này với dung tích sống của chính bạn để thấy lúc nghỉ ta chỉ dùng một phần nhỏ khả năng của phổi.
- Tư thế khác: đứng, ngồi thẳng, ngồi gù, nằm ngửa trên thảm; ghi nhận tư thế nào cho lượng khí lớn nhất.
- Trước và sau khởi động nhẹ: đo khi vừa ngồi nghỉ và sau năm phút vươn vai, xoay vai nhẹ; câu hỏi là các cơ hô hấp được làm ấm có thay đổi kết quả không.
- Theo dõi một mùa: học sinh chơi nhạc cụ hơi hoặc tập bơi có thể tự đo mỗi tháng một lần để xem dung tích sống của mình thay đổi ra sao, chỉ để tự theo dõi.
- Mô hình phổi: làm thêm mô hình chai nhựa có bóng bay bên trong và màng cao su ở đáy làm cơ hoành, rồi dùng nó để giải thích vì sao tư thế gù hạn chế cơ hoành.
Câu hỏi thường gặp
Dung tích sống bao nhiêu là bình thường?
Dung tích sống phụ thuộc chiều cao, tuổi, giới tính, cách đo và cả mức cố gắng lúc thổi, nên không có một con số chung để so. Thí nghiệm này không dùng để đánh giá sức khoẻ. Đo chức năng hô hấp thật được làm ở cơ sở y tế với máy chuyên dụng và người có chuyên môn đọc kết quả.
Vì sao không thổi được hết khí trong phổi?
Vì lồng ngực và phổi có giới hạn co lại, và một lượng khí cặn luôn ở lại để giữ phế nang không xẹp. Nhờ khí cặn, việc trao đổi khí giữa phế nang và máu diễn ra liên tục, kể cả giữa hai lần thở. Đó là lý do dung tích sống nhỏ hơn tổng dung tích phổi.
Có dùng chung ống được không nếu lau sạch?
Không nên dùng chung phần ngậm. Mỗi người một đoạn ống hút sạch làm đầu ngậm, gắn vào ống mềm chung, và chỉ thổi ra chứ không hít vào qua ống. Như vậy vừa vệ sinh vừa tránh hút phải nước. Làm xong, vứt đầu ngậm và phơi khô ống mềm.
Bình 5 lít có đủ không?
Với phần lớn học sinh, bình 5 lít là đủ. Nếu mực nước tụt quá vạch cuối, hãy ghi là trên 5 lít và lần sau dùng bình lớn hơn hoặc hai bình đo nối tiếp. Đừng cố đọc ước lượng khi nước đã xuống dưới miệng bình, vì khí đã thoát ra ngoài.
Vì sao phải nghỉ giữa các lần thổi?
Hít sâu rồi thổi mạnh liên tục làm lượng khí cacbonic trong máu giảm nhanh, có thể gây chóng mặt, tê đầu ngón tay. Nghỉ ít nhất một phút, thở bình thường giữa các lần giúp cơ thể trở lại trạng thái cân bằng và các lần đo sau cũng đáng tin hơn.
Có dùng được bóng bay để đo dung tích phổi không?
Có thể thổi một hơi vào bóng rồi đo chu vi và quy ra thể tích, nhưng bóng cao su cần lực để căng ra và không phải hình cầu hoàn hảo, nên sai số lớn hơn. Bình úp ngược trong chậu nước đo trực tiếp thể tích khí chiếm chỗ của nước, chính xác và trực quan hơn.