Ngoài trời thoáng, mỗi lần khoảng cách tới nguồn âm tăng gấp đôi, mức âm đo được giảm khoảng 6 decibel (dB); trong phòng kín, mức giảm ít hơn hẳn vì âm phản xạ từ tường dồn lại. Hai điện thoại, một chiếc phát âm, một chiếc đo, và một thước dây là đủ để kiểm quy luật này trong một buổi sáng.
Bài gắn với chủ đề độ to của âm thường gặp ở Khoa học tự nhiên lớp 7 và phần cường độ âm, mức cường độ âm ở Vật lý THPT. Thí nghiệm cũng trả lời một câu hỏi thực tế: vì sao đứng xa loa thêm vài bước đã đỡ ồn nhiều, mà trong phòng hát kín thì đi đâu cũng thấy ồn.
Mục tiêu và câu hỏi thí nghiệm
Câu hỏi thí nghiệm: khi tăng khoảng cách từ loa tới máy đo từ 0,5 m lên 1, 2 và 4 m, mức âm giảm bao nhiêu dB mỗi lần gấp đôi, và kết quả ngoài sân khác trong phòng thế nào? Biến độc lập là khoảng cách và nơi đo. Biến phụ thuộc là mức âm đọc trên ứng dụng. Giữ giống nhau: âm phát ra, âm lượng loa, độ cao loa và điện thoại, hướng điện thoại.
Kiến thức đi kèm: độ to ta nghe thấy liên quan tới cường độ âm, là năng lượng âm đi qua mỗi mét vuông trong mỗi giây. Ngoài trời, âm từ một nguồn nhỏ toả ra theo mặt cầu, diện tích mặt cầu tăng theo bình phương bán kính, nên cường độ giảm tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách. Gấp đôi khoảng cách, cường độ còn một phần tư.
Thang decibel là thang logarit: tăng 10 dB ứng với cường độ gấp 10 lần, tăng khoảng 3 dB ứng với gấp đôi. Cường độ còn một phần tư nghĩa là giảm 10 × log(4) ≈ 6 dB. Đây là con số học sinh sẽ kiểm bằng số đo của chính mình.
Dụng cụ
Ứng dụng đo âm thanh trên điện thoại thường cho số tuyệt đối lệch vài dB so với máy đo chuẩn, nhưng độ chênh giữa các lần đo trên cùng một máy đáng tin hơn nhiều. Bài này chỉ dựa vào độ chênh.
- Một điện thoại hoặc loa bluetooth nhỏ để phát âm.
- Một điện thoại khác cài ứng dụng đo mức âm (sound meter), hiển thị dB.
- Một tệp âm ổn định: tiếng ồn trắng hoặc âm đơn tần 1.000 Hz từ ứng dụng phát âm; tránh dùng nhạc vì độ to thay đổi liên tục.
- Thước dây dài ít nhất 5 m; phấn hoặc băng dính để đánh dấu các mốc 0,5, 1, 2, 4 m.
- Hai chiếc ghế đẩu hoặc hộp cao bằng nhau để đặt loa và điện thoại ở cùng độ cao, khoảng 50 cm trở lên so với mặt đất.
- Một sân rộng ít tường chắn (sân trường, sân nhà văn hoá vào giờ vắng) và một căn phòng kín cỡ 15–20 m².
- Giấy bút ghi số liệu.
An toàn cho tai và cho hàng xóm
Giữ âm lượng vừa phải. Chỉnh loa sao cho ở 0,5 m ứng dụng đọc khoảng 75–80 dB, không cao hơn. Mức này nghe rõ nhưng không gây hại nếu chỉ phát từng đợt ngắn.
Phát từng đợt ngắn. Mỗi lần đo chỉ phát khoảng 10–15 giây. Không để âm phát liên tục suốt buổi; tiếng ồn trắng kéo dài gây mệt và khó chịu.
Không áp tai sát loa. Không ai đứng sát loa khi đang phát, kể cả để "nghe thử". Người đo cầm điện thoại xa người, giữ cánh tay duỗi.
Chọn giờ và nơi không làm phiền người khác. Làm vào giờ hành chính, ở sân vắng; báo trước với người xung quanh nếu cần. Tránh giờ nghỉ trưa và buổi tối.
An toàn ngoài sân. Không đo ở lòng đường hay bãi đỗ xe. Có người lớn đi cùng khi học sinh nhỏ làm ở sân chung, mũ nón khi nắng.
Các bước đo
Làm ngoài sân trước, trong phòng sau, cùng một âm và cùng âm lượng loa.
- Đặt loa trên ghế đẩu, hướng loa về phía đường đo. Kéo thước dây từ mặt loa ra, đánh dấu các mốc 0,5 m, 1 m, 2 m, 4 m.
- Tắt âm, đo tiếng ồn nền ở mốc 4 m trong 10 giây, ghi lại. Tiếng ồn nền nên thấp hơn mức âm ở 4 m ít nhất 10 dB; nếu không, chờ lúc yên hơn hoặc tăng âm lượng một chút.
- Phát âm. Đặt điện thoại đo ở mốc 0,5 m, cùng độ cao với loa, micro hướng về loa. Đợi 5 giây cho số ổn định, đọc mức trung bình (nhiều ứng dụng có chế độ hiển thị trung bình) và ghi.
- Lặp lại ở 1 m, 2 m, 4 m. Người đo đứng sau điện thoại và lệch sang bên, không đứng chắn giữa loa và điện thoại.
- Đo lại cả bốn mốc thêm hai lượt, tính trung bình mỗi mốc.
- Mang toàn bộ vào phòng kín, giữ nguyên âm lượng, đặt loa sát một đầu phòng và đo lại bốn mốc như trên.
- Tính độ giảm mỗi lần gấp đôi khoảng cách cho từng nơi đo.
Số liệu mẫu (giả định) và cách tính
Âm phát là tiếng ồn trắng, tiếng ồn nền ngoài sân khoảng 45 dB. Số liệu giả định, đã lấy trung bình ba lượt:
| Khoảng cách | Ngoài sân (dB) | Giảm so với mốc trước | Trong phòng (dB) | Giảm so với mốc trước |
|---|---|---|---|---|
| 0,5 m | 78,0 | — | 78,0 | — |
| 1 m | 72,3 | 5,7 | 73,5 | 4,5 |
| 2 m | 66,5 | 5,8 | 70,5 | 3,0 |
| 4 m | 61,0 | 5,5 | 69,5 | 1,0 |
Ngoài sân, trung bình mỗi lần gấp đôi khoảng cách giảm (5,7 + 5,8 + 5,5) : 3 = 17,0 : 3 ≈ 5,7 dB, gần với dự đoán 6 dB. Tổng cộng từ 0,5 m tới 4 m là ba lần gấp đôi, giảm 17 dB; dự đoán là 3 × 6 = 18 dB.
Trong phòng, mức giảm nhỏ dần: 4,5 rồi 3,0 rồi chỉ 1,0 dB. Ở xa loa, âm đi thẳng tới điện thoại đã yếu, còn âm phản xạ nhiều lần từ tường, trần, sàn dồn lại thành một "nền vang" gần như đều khắp phòng, nên số đo không giảm thêm bao nhiêu.
Kiểm tiếng ồn nền: ở 4 m ngoài sân, 61 dB cao hơn nền 45 dB là 16 dB, đủ để tiếng ồn nền không làm sai số đo đáng kể.
Giải thích: năng lượng trải ra trên mặt cầu và thang logarit
Hình dung âm phát ra từ loa như một quả bóng năng lượng phồng ra mọi hướng. Năng lượng mỗi giây không đổi nhưng phải trải trên mặt cầu ngày càng lớn. Diện tích mặt cầu bằng 4π nhân bình phương bán kính, nên ở khoảng cách gấp đôi, cùng năng lượng trải trên diện tích gấp bốn, cường độ mỗi mét vuông còn một phần tư. Đây gọi là quy luật nghịch đảo bình phương, cũng đúng với ánh sáng từ một bóng đèn nhỏ.
Mức cường độ âm tính bằng dB là 10 nhân logarit cơ số 10 của tỉ số cường độ so với một mức chuẩn rất nhỏ. Cường độ giảm 4 lần thì mức giảm 10 × log 4 ≈ 6,0 dB. Thang logarit được dùng vì tai người cảm nhận độ to gần với logarit cường độ: âm mạnh gấp 10 lần không nghe to gấp 10 lần.
Quy luật 6 dB chỉ đúng khi chỉ có âm đi thẳng từ nguồn, như ngoài trời trống trải, và khi khoảng cách đủ lớn so với kích thước loa. Trong phòng, âm phản xạ góp phần lớn khi ở xa nguồn; đó là lý do phòng hát, phòng tập có tường cứng luôn ồn, còn phòng có rèm dày, thảm, tấm tiêu âm thì âm tắt nhanh hơn và mức âm giảm theo khoảng cách rõ hơn.
Nguồn sai số và biến thể
Micro điện thoại không chuẩn. Ứng dụng đo âm có thể lệch vài dB và mỗi máy một khác. Luôn dùng một điện thoại cho cả thí nghiệm và chỉ so độ chênh. Nếu có máy đo âm chuyên dụng ở trường, đo song song để biết độ lệch.
Phản xạ từ mặt đất và người đo. Ngay cả ngoài sân, mặt sân bê tông phản xạ âm. Đặt loa và điện thoại cao hơn mặt đất, người đo đứng lệch sang bên. Gió mạnh cũng gây tiếng ồn ở micro, nên chọn lúc lặng gió.
Âm phát không ổn định. Nhạc và giọng nói thay đổi độ to liên tục. Dùng tiếng ồn trắng hoặc âm đơn tần, và đọc số trung bình trong vài giây thay vì số tức thời.
Biến thể vật liệu hút âm. Trong phòng, treo chăn dày lên tường và trải thảm, đo lại bốn mốc. Mức giảm theo khoảng cách sẽ lớn lên. Đây là cơ sở của việc xử lý âm học cho phòng học.
Biến thể tần số. Phát âm 250 Hz và 4.000 Hz, đo ngoài sân và sau một bức tường. Âm cao bị tường chắn nhiều hơn âm trầm, giải thích vì sao từ phòng bên cạnh ta thường chỉ nghe tiếng bass.
Biến thể khảo sát tiếng ồn. Đo mức ồn ở lớp học, sân trường giờ ra chơi, cổng trường giờ tan học theo cùng một cách đọc trung bình; trình bày như một khảo sát nhỏ, không cần kết luận về sức khoẻ.
Vẽ đồ thị trên thang logarit và viết kết luận
Nếu vẽ mức âm theo khoảng cách với trục ngang chia đều 0,5, 1, 2, 4 m, đường ngoài sân là một đường cong dốc ở gần loa và thoải ở xa. Mẹo cho đẹp: đặt bốn mốc cách đều nhau trên trục ngang, vì mỗi mốc gấp đôi mốc trước. Khi đó, đường ngoài sân gần như thẳng, mỗi bước đi xuống khoảng 6 dB, còn đường trong phòng cong lên và nằm ngang dần ở cuối.
Cách chia trục này chính là trục logarit, giống cách thang dB vốn là logarit. Học sinh THPT có thể tính độ dốc của đường thẳng ngoài sân, khoảng 5,7 dB cho mỗi lần gấp đôi, rồi so với 20 × log 2 ≈ 6,0 dB, công thức tương đương khi viết theo khoảng cách thay vì cường độ.
Kết luận nên có ba ý: ngoài sân, xa gấp đôi giảm khoảng 6 dB như quy luật nghịch đảo bình phương; trong phòng, mức giảm nhỏ dần vì âm phản xạ; ứng dụng điện thoại đủ tốt để đo độ chênh nhưng không nên tin tuyệt đối vào con số dB. Một ý thực tế đáng thêm: đứng cách loa xa gấp đôi là cách đơn giản nhất để giảm mức âm tới tai, nhất là ở sự kiện ngoài trời.
Câu hỏi thường gặp
Ứng dụng đo decibel trên điện thoại có đáng tin không?
Đáng tin để so sánh tương đối trên cùng một máy, ví dụ chênh 6 dB giữa hai khoảng cách. Số tuyệt đối có thể lệch vài dB, nhất là với âm rất nhỏ hoặc rất lớn, vì micro điện thoại được thiết kế cho giọng nói. Thí nghiệm này cố ý chỉ dựa vào độ chênh.
Vì sao không bắt đầu đo ở 10 cm cho rõ?
Quá sát loa, âm chưa toả ra theo mặt cầu đều vì kích thước loa không còn nhỏ so với khoảng cách, nên quy luật nghịch đảo bình phương không áp dụng tốt. Ngoài ra mức âm sát loa cao, không tốt cho tai. Bắt đầu từ 0,5 m là hợp lý với loa nhỏ.
Giảm 6 dB nghe có nhỏ đi một nửa không?
Không hẳn. Giảm 6 dB là cường độ còn một phần tư, nhưng tai người cảm nhận độ to giảm khoảng một nửa khi mức âm giảm cỡ 10 dB. Vì vậy đi xa gấp đôi nghe nhỏ đi rõ, nhưng chưa tới mức một nửa theo cảm giác.
Học sinh tiểu học làm phần nào?
Học sinh lớp 4–5 có thể đọc số dB ở các khoảng cách, ghi vào bảng và nhận xét càng xa càng nhỏ, ngoài sân giảm nhiều hơn trong phòng. Phần tính logarit và quy luật 6 dB dành cho học sinh THCS lớn và THPT.
Không có sân rộng thì làm ở đâu?
Có thể làm ở hành lang dài hoặc sân thượng có lan can thấp, nhưng phản xạ từ tường sẽ làm mức giảm nhỏ hơn 6 dB. Ghi rõ nơi đo trong báo cáo và giải thích bằng phản xạ. So sánh nhiều nơi đo khác nhau cũng là một biến thể có ích.
Thí nghiệm này có dùng để đánh giá tiếng ồn có hại không?
Chỉ ở mức tham khảo. Đánh giá tiếng ồn ảnh hưởng sức khoẻ cần máy đo đã hiệu chuẩn, đo theo thời gian dài và theo quy chuẩn hiện hành. Thí nghiệm giúp hiểu cách mức âm thay đổi, còn khi lo ngại về tiếng ồn nơi ở hay nơi học, nên hỏi cơ quan chuyên môn.