ThucNghiem.comThực Nghiệm
Chất và sự biến đổi chất

Đo độ tan của muối ăn và đường tại nhà: thêm từng thìa tới bão hoà ở hai nhiệt độ

Thí nghiệm cân lượng muối và đường tan tối đa trong nước ở nhiệt độ phòng và nước ấm, đổi ra gam trên 100 gam nước, so với bảng tra và tìm sai số.

Vietnamese teenage girl weighing white crystals on a small kitchen scale beside two jars of water set in a warm water basin, apartment table in Da Nang, face hidden

Độ tan của một chất đo được ở nhà bằng cách cho chất đó vào một lượng nước xác định, thêm dần cho tới khi không tan nữa, rồi cân xem đã cho vào bao nhiêu. Làm với muối ăn và đường ở hai mức nhiệt độ, bạn sẽ thấy một kết quả thú vị: lượng muối tan được gần như không đổi khi nước ấm lên, còn lượng đường tăng rất rõ, và đường tan được nhiều gấp mấy lần muối.

Bài dành cho học sinh đang học phần dung dịch và độ tan, cùng phụ huynh hoặc giáo viên muốn có số liệu thật để so với bảng tra trong sách. Phần nước ấm do người lớn chuẩn bị. Lý thuyết về độ tan có nhiều bài giảng; ở đây là cách tự đo.

Mục tiêu: biến định nghĩa độ tan thành phép đo

Định nghĩa thường gặp trong sách: độ tan của một chất trong nước là số gam chất đó tan tối đa trong 100 gam nước để tạo thành dung dịch bão hoà ở một nhiệt độ xác định. Câu định nghĩa có ba ý phải giữ: lượng nước cố định, dung dịch phải bão hoà, và luôn đi kèm nhiệt độ. Thí nghiệm này bắt học sinh xử lý cả ba ý bằng tay chứ không chỉ học thuộc.

Mục tiêu thứ hai là so sánh hai chất có độ tan rất khác nhau và phụ thuộc nhiệt độ rất khác nhau. Khi tự đo được rằng 100 gam nước hoà tan chừng ba mươi mấy gam muối nhưng tới hai trăm gam đường, học sinh nhớ rất lâu rằng “tan nhiều” hay “tan ít” là đặc trưng riêng của từng chất, không phải chất nào trông giống bột trắng thì tan như nhau.

Mục tiêu thứ ba là tập đối chiếu kết quả của mình với giá trị tham khảo và giải thích chênh lệch. Đây là kỹ năng đọc đường cong độ tan, thường gặp ở chủ đề dung dịch trong Khoa học tự nhiên lớp 8 và các bài Hoá học về dung dịch ở lớp trên. Thí nghiệm này khác thí nghiệm đo tốc độ hoà tan: ở đó ta hỏi tan nhanh hay chậm, ở đây ta hỏi tan được tối đa bao nhiêu.

Dụng cụ và cách giữ nhiệt độ ổn định

Điểm khó nhất của thí nghiệm là giữ nước ở một nhiệt độ trong suốt lúc thêm chất tan. Chậu nước ấm làm “bể ổn nhiệt” tự chế giải quyết được phần lớn việc đó.

  • Cân nhà bếp, tốt nhất loại hiển thị tới 0,1 gam; cân 1 gam vẫn dùng được với lượng muối, đường khá lớn trong bài.
  • Muối tinh khoảng 50 gam và đường cát trắng khoảng 150 gam, mỗi loại để trong một hũ riêng có nắp.
  • Bốn cốc hoặc lọ thuỷ tinh nhỏ có thành dày; một ống tiêm nhựa 20 mililít không kim để đong nước chính xác.
  • Một chậu nhựa hoặc nồi đặt trên bàn (không đặt trên bếp), chứa nước khoảng 60 độ C do người lớn pha để ngâm cốc.
  • Nhiệt kế nấu ăn để kiểm nhiệt độ nước trong cốc.
  • Thìa inox nhỏ, que khuấy, giấy đen lót đáy để nhìn hạt chưa tan, khăn lau.

Đong nước bằng ống tiêm: 50 mililít cho phần muối, 20 mililít cho phần đường. Với đường cần ít nước hơn vì đường tan rất nhiều; dùng 50 mililít thì phải cho hơn 100 gam đường, khuấy rất mỏi tay. Ở khoảng nhiệt độ của bài, 1 mililít nước nặng xấp xỉ 1 gam, nên có thể coi số mililít là số gam nước, chênh lệch dưới 2 phần trăm.

An toàn

Nước khoảng 60 độ C có thể gây bỏng nhẹ. Người lớn pha nước ấm, đặt chậu ở giữa bàn, không để trẻ tự bê chậu. Trẻ chỉ thao tác với cốc nhỏ đặt sẵn trong chậu, có thể đeo găng tay vải mỏng.

Nước đường đặc giữ nhiệt và dính. Dung dịch đường gần bão hoà ở nhiệt độ cao sánh như siro, dính vào da thì khó rửa ngay. Khuấy nhẹ tay, không vẩy thìa.

Không đặt chậu trên bếp đang bật. Phiên bản an toàn của thí nghiệm này không cần đun. Khi nước trong chậu nguội, người lớn thay nước ấm mới.

Không nếm dung dịch. Muối và đường dùng trong thí nghiệm đã qua dụng cụ dùng chung; sau buổi làm, đổ bỏ dung dịch và rửa kỹ cốc.

Kính bảo hộ khi khuấy mạnh. Khuấy nhanh trong cốc nhỏ dễ làm bắn; với nước ấm và dung dịch đặc, đeo kính là thói quen tốt.

Các bước: thêm tới khi còn dư rồi tính ngược

Cách đo chính xác nhất là cân hũ đựng chất tan trước và sau, thay vì cộng từng thìa. Như vậy mọi sai số khi xúc thìa đều được loại bỏ.

  1. Cân hũ muối cùng thìa, ghi khối lượng ban đầu. Làm tương tự với hũ đường.
  2. Cốc 1: 50 mililít nước nhiệt độ phòng, ghi nhiệt độ. Thêm muối từng thìa nhỏ, mỗi lần khuấy đủ một phút. Khi thấy hạt muối nằm lại dưới đáy dù đã khuấy hai phút, ngừng thêm.
  3. Cân lại hũ muối cùng thìa. Hiệu số là lượng muối đã cho vào cốc. Lấy bớt phần chưa tan bằng cách gạn dung dịch trong qua giấy lọc, phơi khô phần muối đọng trên giấy rồi cân, trừ khỏi hiệu số trên.
  4. Cốc 2: giống cốc 1 nhưng cốc đặt trong chậu nước ấm, đợi nước trong cốc lên khoảng 55 đến 60 độ C rồi mới thêm muối.
  5. Cốc 3 và cốc 4: lặp lại với 20 mililít nước và đường, ở nhiệt độ phòng và trong chậu nước ấm. Đường gần bão hoà tan rất chậm, khuấy mỗi lần ba phút.
  6. Với phần đường chưa tan ở đáy, gạn bớt dung dịch rồi ước lượng phần dư bằng cách tráng nhanh bằng ít nước lạnh, sấy khô và cân. Nếu phần dư rất ít, ghi “dư không đáng kể”.
  7. Đổi kết quả ra số gam tan trong 100 gam nước bằng phép nhân tỉ lệ, so với bảng tham khảo ở mục sau.

Mỗi điều kiện nên làm hai lần. Hai kết quả chênh nhau trên 10 phần trăm là dấu hiệu khuấy chưa đủ hoặc nhiệt độ trôi; làm lần thứ ba trước khi lấy trung bình.

Số liệu mẫu (giả định), cách quy đổi và giá trị tham khảo

Hai cột đầu là số giả định của một lần làm. Cột cuối là giá trị gần đúng hay gặp trong các bảng tra độ tan, làm mốc để so.

Điều kiệnLượng tan giả địnhQuy ra gam trên 100 g nướcGiá trị tham khảo gần đúng
Muối, 50 mL nước, 28 °C18,0 g18,0 nhân 2 bằng 36khoảng 36
Muối, 50 mL nước, 58 °C18,5 g18,5 nhân 2 bằng 37khoảng 37
Đường, 20 mL nước, 28 °C42 g42 nhân 5 bằng 210trên 200 một chút
Đường, 20 mL nước, 58 °C56 g56 nhân 5 bằng 280khoảng 280 đến 290

Phép quy đổi dựa trên tỉ lệ: 50 gam nước nhân 2 thành 100 gam, nên lượng muối cũng nhân 2; 20 gam nước nhân 5 thành 100 gam, nên lượng đường nhân 5. Trong ví dụ giả định, khi tăng từ 28 lên 58 độ C, độ tan của muối chỉ tăng 1 gam (khoảng 3 phần trăm), còn của đường tăng 70 gam (khoảng 33 phần trăm, vì 70 chia 210 xấp xỉ 0,33). Ở 28 độ C, đường tan nhiều gấp khoảng 5,8 lần muối (210 chia 36).

Giải thích khoa học

Khi chất rắn tan, các hạt của nó tách khỏi tinh thể và bị các phân tử nước bao quanh. Đồng thời, một số hạt đã tan lại va vào bề mặt tinh thể còn dư và bám trở lại. Dung dịch bão hoà là lúc hai quá trình này diễn ra với tốc độ bằng nhau: nhìn bên ngoài thì không tan thêm, nhưng ở mức hạt vẫn có trao đổi liên tục. Độ tan chính là nồng độ tại điểm cân bằng đó.

Muối ăn tan thành ion natri và ion clorua, còn đường tan thành nguyên từng phân tử saccarozơ, mỗi phân tử có nhiều nhóm có thể tạo liên kết hiđro với nước. Mỗi chất có một độ tan riêng và một kiểu phụ thuộc nhiệt độ riêng; người ta đo và vẽ thành đường cong độ tan. Đường cong của natri clorua gần như nằm ngang, đường cong của saccarozơ dốc lên rõ rệt. Giải thích đầy đủ vì sao mỗi chất khác nhau cần đến kiến thức về năng lượng trong quá trình hoà tan ở các lớp trên; ở mức trung học cơ sở, điều cần nắm là độ tan là đặc trưng của từng chất và phải được đo.

Công thức tính độ tan viết bằng chữ: độ tan bằng khối lượng chất tan chia khối lượng nước, nhân 100. Ví dụ với số giả định ở trên: 18 chia 50 nhân 100 bằng 36. Hoà tan là biến đổi vật lý; nếu để nước bay hơi, muối và đường xuất hiện trở lại. Riêng đường, khi dung dịch bão hoà ở nhiệt độ cao nguội đi, lượng dư có thể chưa kết tinh ngay mà tạo dung dịch quá bão hoà, đó cũng là cơ sở để làm kẹo đường phèn trong công nghiệp thực phẩm.

Nguồn sai số

Tưởng đã bão hoà khi chưa khuấy đủ lâu. Gần điểm bão hoà, chất tan hoà tan rất chậm, nhất là đường. Dừng sớm sẽ cho độ tan thấp hơn thực tế; khuấy thêm vài phút trước khi kết luận.

Nhiệt độ trôi trong lúc thêm chất tan. Chậu nước ấm nguội dần, nhiệt độ cốc giảm vài độ sau mười lăm phút. Ghi nhiệt độ lúc đầu và lúc kết thúc, lấy trung bình.

Nước bay hơi ở cốc nóng. Mất vài mililít nước trong cốc 20 mililít là sai số đáng kể với phần đường. Che miệng cốc bằng nắp hoặc màng bọc thực phẩm giữa các lần thêm.

Phần chất chưa tan khó cân. Muối và đường dư ở đáy còn ngậm dung dịch, khi phơi khô sẽ kéo theo chất tan có trong dung dịch đó. Đây là nguồn sai số lớn nhất của phần đường; nên coi kết quả đường là gần đúng.

Độ chính xác của cân. Cân 1 gam với lượng muối 18 gam cho sai số khoảng 3 phần trăm, đủ để che mất mức chênh 1 gam giữa hai nhiệt độ. Muốn thấy rõ thay đổi của muối, cần cân 0,1 gam hoặc dùng lượng nước lớn hơn.

Biến thể để thành dự án nhỏ

Từ quy trình này, bạn có thể đo thêm nhiều điểm để tự vẽ đường cong độ tan, hoặc thay chất tan khác có trong bếp.

  • Đo độ tan của đường ở bốn hoặc năm nhiệt độ (nước lạnh tủ lạnh, nhiệt độ phòng, 40, 50, 60 độ C), vẽ đồ thị đường và so với đường cong trong sách.
  • Đo độ tan của baking soda (muối nở) ở nhiệt độ phòng; chất này tan ít hơn muối ăn nhiều lần, là một đối chứng thú vị. Không đun dung dịch baking soda.
  • Đo độ tan của phèn chua ở hai nhiệt độ, nối sang thí nghiệm nuôi tinh thể phèn chua.
  • Để dung dịch đường bão hoà ở 58 độ C nguội tới nhiệt độ phòng trong lọ sạch, ghi xem bao lâu thì tinh thể bắt đầu xuất hiện.
  • Thử dùng nước có hoà tan sẵn muối rồi đo độ tan của đường, quan sát xem sự có mặt của chất tan thứ nhất có làm thay đổi kết quả không.

Khi viết báo cáo, ghi rõ khối lượng nước, nhiệt độ thực đo, số lần lặp lại, và so với giá trị tham khảo bằng phần trăm chênh lệch. Một kết quả lệch 5 phần trăm so với bảng tra là rất tốt với dụng cụ nhà bếp.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao độ tan phải đi kèm nhiệt độ?

Vì cùng một chất, ở nhiệt độ khác nhau, lượng tối đa tan được trong 100 gam nước thường khác nhau. Có chất thay đổi rất ít như muối ăn, có chất thay đổi rất nhiều như đường. Một con số độ tan không kèm nhiệt độ thì không so sánh được.

Làm sao biết dung dịch đã bão hoà?

Dung dịch bão hoà khi vẫn còn một ít chất rắn không tan nằm dưới đáy dù đã khuấy đủ lâu ở nhiệt độ ổn định. Với muối, khuấy hai phút là đủ; với đường gần bão hoà, nên khuấy ba đến năm phút mới kết luận.

Tại sao đong 20 mililít nước cho phần đường?

Vì đường tan rất nhiều, khoảng hơn 200 gam trong 100 gam nước. Dùng 20 mililít nước chỉ cần khoảng 40 đến 60 gam đường, dễ khuấy và ít tốn. Kết quả nhân 5 là quy về 100 gam nước như định nghĩa.

Kết quả của mình thấp hơn bảng tra nhiều thì sao?

Thường là do khuấy chưa đủ lâu, nhiệt độ thực trong cốc thấp hơn bạn nghĩ, hoặc muối đường có lẫn ẩm. Hãy đo lại nhiệt độ ngay trong cốc, khuấy lâu hơn và cân lại hũ cẩn thận. Chênh lệch dưới 5 đến 10 phần trăm là bình thường với dụng cụ ở nhà.

Có cần đun nước không?

Không cần. Một chậu nước ấm khoảng 60 độ C do người lớn pha, đặt trên bàn, đủ để làm điểm đo nhiệt độ cao. Cách này an toàn hơn nhiều so với đun cốc trực tiếp trên bếp.

Thí nghiệm này hợp với lớp mấy?

Phù hợp nhất với học sinh đang học chủ đề dung dịch và độ tan, thường ở lớp 8, và có thể làm lại ở các lớp trên khi học sâu hơn về dung dịch. Học sinh nhỏ hơn có thể tham gia phần thêm thìa và quan sát.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138