Giấy quỳ tím cho biết một chất lỏng là axit, bazơ hay trung tính; giấy pH vạn năng cho thêm một con số trên thang từ 1 đến 14 để xếp các đồ uống theo độ chua. Với chục loại đồ uống có sẵn trong tủ lạnh, bạn sẽ thấy nước chanh và nước ngọt có ga chua hơn sữa hàng nghìn lần tính theo nồng độ ion hiđro, dù vị của chúng không cho cảm giác chênh nhiều đến thế.
Bài dành cho học sinh trung học cơ sở đang học axit, bazơ và thang pH, cùng phụ huynh muốn có một buổi làm tay sạch sẽ, không đun nấu. Giấy quỳ và giấy pH thường có ở cửa hàng thiết bị, đồ dùng học tập. Thí nghiệm không thử chất tẩy rửa.
Mục tiêu và kiến thức gắn kèm
Mục tiêu thứ nhất là nắm cách dùng hai loại chất chỉ thị phổ biến nhất trong phòng thí nghiệm trường học. Quỳ tím chuyển đỏ trong môi trường axit, chuyển xanh trong môi trường bazơ và giữ màu tím ở môi trường trung tính. Giấy pH vạn năng tẩm hỗn hợp nhiều chất chỉ thị, cho dải màu từ đỏ qua cam, vàng, lục tới lam tím, đối chiếu với bảng màu đi kèm để đọc ra giá trị pH gần đúng.
Mục tiêu thứ hai là hiểu thang pH không phải thang cộng thông thường. Mỗi đơn vị pH thấp hơn nghĩa là nồng độ ion hiđro lớn gấp mười lần. Khi tự tính được rằng đồ uống có pH 2,5 chua hơn đồ uống có pH 6,5 tới mười nghìn lần, học sinh mới thấy vì sao người ta dùng thang logarit. Đây là nội dung thường gặp trong chủ đề axit, bazơ, pH ở Khoa học tự nhiên lớp 8.
Mục tiêu thứ ba là đối chiếu nhận xét bằng giác quan với phép đo. Vị chua là cảm nhận, phụ thuộc lượng đường, mùi thơm và độ lạnh; pH là phép đo. Nước ngọt có ga có pH rất thấp nhưng đường che vị chua, nên nhiều người không nghĩ nó chua. Phát hiện này thường làm học sinh bất ngờ nhất.
Dụng cụ và mẫu thử
Chọn khoảng tám đến mười mẫu, có cả chất mà bạn đoán là chua và chất bạn đoán là không chua, để kết quả trải đều thang đo.
- Một tập giấy quỳ tím và một hộp giấy pH vạn năng có bảng màu so sánh, còn hạn sử dụng, bảo quản khô.
- Mẫu thử: nước cốt chanh tươi, giấm ăn, nước ngọt có ga màu nhạt, nước cam, trà xanh pha loãng, sữa tươi không đường, nước máy, nước khoáng đóng chai, nước hoà một thìa nhỏ baking soda.
- Mười cốc nhựa trong nhỏ hoặc nắp chai, mỗi mẫu một cốc, đánh số bằng bút lông.
- Tăm tre sạch, mỗi mẫu một cây, để chấm dung dịch lên giấy thay vì nhúng cả dải.
- Đĩa sứ trắng hoặc tờ giấy trắng làm nền đọc màu, khăn giấy, kẹp gắp.
- Bảng ghi chép có cột dự đoán trước, cột màu quỳ, cột pH đọc được.
Để nước ngọt có ga ra cốc khoảng mười phút trước khi thử cho bớt bọt, vì bọt khí bám trên giấy làm loang màu. Ghi chú thêm thử ngay khi mới mở và sau mười phút để xem có khác nhau không.
An toàn
Chỉ thử đồ uống và nguyên liệu nấu ăn. Thí nghiệm này không thử nước tẩy bồn cầu, nước javel, nước thông cống hay bất kỳ chất tẩy rửa mạnh nào. Đó là những chất có thể gây bỏng và nguy hiểm khi trộn lẫn.
Mỗi mẫu một cốc, không trộn mẫu với nhau. Không đổ các mẫu vào chung một cốc sau khi thử. Đặc biệt giấm và baking soda để riêng, đổ bỏ riêng.
Không nếm các mẫu đã thử. Sau khi tăm và giấy đã chạm vào, mẫu không còn là đồ uống. Nếu muốn so vị, rót một phần riêng ra cốc khác trước khi thử giấy.
Cẩn thận khi vắt chanh. Nước chanh bắn vào mắt gây xót mạnh. Người lớn vắt hoặc đeo kính khi vắt; nếu bị bắn, rửa mắt bằng nước sạch liên tục.
Rửa tay sau khi làm. Giấy pH có tẩm chất chỉ thị, không nên đưa tay lên miệng hay dụi mắt trong lúc làm.
Các bước thử
Thử từng mẫu theo thứ tự, mỗi mẫu dùng tăm và mảnh giấy riêng. Cắt dải giấy pH làm đôi để tiết kiệm.
- Trước khi thử, ghi dự đoán cho từng mẫu: axit, trung tính hay bazơ, và đoán pH khoảng bao nhiêu.
- Đặt một mảnh quỳ tím lên đĩa trắng. Dùng tăm chấm một giọt mẫu số 1 lên giấy. Đọc màu sau khoảng năm giây, ghi lại: đỏ, tím hay xanh.
- Đặt một mảnh giấy pH cạnh đó, chấm một giọt cùng mẫu. Đợi đúng thời gian ghi trên hộp, thường 10 đến 30 giây, rồi so với bảng màu dưới ánh sáng ban ngày. Ghi giá trị pH gần nhất.
- Bỏ tăm, chuyển sang mẫu tiếp theo với tăm mới và giấy mới.
- Với đồ uống có màu đậm như trà, cà phê hay nước ngọt màu nâu, chấm một giọt lên khăn giấy trắng bên cạnh để biết màu riêng của đồ uống, tránh đọc nhầm.
- Thử lại ba mẫu bất kỳ lần thứ hai, so với lần đầu để biết độ lặp lại.
- Xếp các mẫu theo pH từ thấp tới cao, so với dự đoán ban đầu.
Đọc màu ngay trong khoảng thời gian quy định. Để giấy quá lâu, nước bay hơi và màu đổi đi; đọc quá sớm, màu chưa lên đủ. Chụp ảnh từng mảnh giấy cạnh số thứ tự để lưu bằng chứng.
Số liệu mẫu (giả định) và cách so độ chua
Bảng dưới là kết quả giả định, các giá trị nằm trong khoảng hay gặp của từng loại đồ uống. Đồ uống thật khác nhau theo hãng, độ chín của quả và cách pha.
| Mẫu | Màu quỳ tím | pH đọc được (giả định) | Nhận xét |
|---|---|---|---|
| Nước cốt chanh | đỏ | 2 | axit mạnh nhất trong các mẫu |
| Nước ngọt có ga màu nhạt | đỏ | 3 | chua nhưng đường che vị |
| Giấm ăn | đỏ | 3 | axit axetic loãng |
| Nước cam | đỏ | 4 | axit citric từ quả |
| Trà xanh pha loãng | tím hơi đỏ | 6 | gần trung tính |
| Sữa tươi không đường | tím | 6 đến 7 | gần trung tính |
| Nước máy | tím | 7 | trung tính |
| Nước hoà baking soda | xanh | 8 đến 9 | bazơ yếu |
Tính mức chênh: nước cốt chanh pH 2 so với nước máy pH 7 chênh 5 đơn vị, tức nồng độ ion hiđro gấp 10 mũ 5, bằng 100 nghìn lần. Nước ngọt pH 3 so với sữa pH khoảng 6,5 chênh 3,5 đơn vị, gấp khoảng 3.200 lần (10 mũ 3,5 xấp xỉ 3.162). Giấy pH ở nhà thường chỉ đọc được tới đơn vị nguyên, nên các con số trên đều là gần đúng.
Giải thích khoa học
Axit là chất khi tan trong nước tạo ra ion hiđro, kí hiệu H+. Nước cốt chanh và nước cam chứa axit citric, giấm chứa axit axetic, nước ngọt có ga thường chứa axit photphoric hoặc axit citric cùng khí cacbon đioxit hoà tan tạo axit cacbonic. Bazơ là chất làm giảm nồng độ ion hiđro, ví dụ dung dịch baking soda. Thang pH đo nồng độ ion hiđro theo cách nén lại: pH bằng 7 là trung tính ở 25 độ C, dưới 7 là axit, trên 7 là bazơ.
Chất chỉ thị là những phân tử đổi màu khi môi trường thay đổi độ axit. Quỳ là hỗn hợp chất màu chiết từ một số loài địa y, có một màu ở dạng nhận thêm ion hiđro và màu khác khi mất ion hiđro, nên chỉ cho biết “chua hay không”. Giấy pH vạn năng tẩm nhiều chất chỉ thị, mỗi chất đổi màu ở một khoảng pH khác nhau; tổ hợp màu của chúng tạo ra dải màu liên tục, cho phép đọc ra con số.
Phản ứng đổi màu của chất chỉ thị là một biến đổi hoá học nhỏ ở chính phân tử chất màu. Còn khi pha loãng nước chanh với nước, pH tăng lên vì nồng độ ion hiđro giảm, đó là biến đổi về nồng độ chứ không làm mất axit. Về sức khoẻ răng miệng, các nha sĩ thường lưu ý rằng nhấm nháp liên tục đồ uống có pH thấp có thể làm mòn men răng; nếu quan tâm, bạn nên hỏi trực tiếp nha sĩ thay vì tự suy từ thí nghiệm.
Nguồn sai số
Màu đồ uống lẫn vào màu giấy. Trà, cà phê, nước ngọt màu nâu nhuộm luôn giấy, làm đọc lệch. Chấm thêm một giọt lên khăn giấy trắng để biết màu nền, hoặc chọn loại đồ uống màu nhạt.
Đọc màu dưới ánh đèn vàng. Đèn vàng làm các sắc lục, vàng khó phân biệt. Đọc dưới ánh sáng ban ngày gần cửa sổ, cùng một chỗ cho mọi mẫu.
Giấy hết hạn hoặc bị ẩm. Giấy pH để trong hộp mở lâu ngày có thể đổi màu sẵn. Thử trên nước máy hoặc nước khoáng trước; nếu ra kết quả rất lệch trung tính, nghi ngờ giấy.
Độ phân giải của giấy. Đa số giấy pH vạn năng chỉ chia theo từng đơn vị nguyên. Hai đồ uống pH 3,2 và 3,8 có thể cùng đọc ra 3 hoặc 4.
Khí cacbon đioxit trong nước ngọt. Mới mở chai, khí hoà tan nhiều làm pH thấp hơn một chút so với khi để lâu. Ghi rõ thời điểm thử.
Biến thể để làm dự án nhỏ
Từ bộ giấy pH, bạn có thể mở thêm nhiều câu hỏi nhỏ, mỗi câu thay đổi một điều kiện rõ ràng.
- Pha loãng nước cốt chanh theo tỉ lệ 1, 10, 100 lần, đo pH từng mức, xem mỗi lần pha loãng mười lần thì pH tăng bao nhiêu.
- Đo pH của nước ngọt ngay khi mở, sau 1 giờ và sau 1 ngày để nắp mở, liên hệ với lượng khí cacbon đioxit thoát ra.
- Đo pH của sữa tươi mới mở và sữa để ngoài tủ lạnh vài giờ (không uống), liên hệ với vi khuẩn lactic tạo axit; nối sang bài sữa chua ở danh mục vi sinh.
- Đo pH nước mưa hứng trong cốc sạch ở các ngày khác nhau, ghi kèm thời tiết.
- So sánh pH của nước máy, nước đun sôi để nguội và nước lọc ở nhà bạn.
Kết quả các biến thể nên trình bày bằng bảng và một biểu đồ cột với trục pH từ 0 đến 14, tô vùng axit và vùng bazơ bằng hai màu khác nhau để người xem nhìn là hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Giấy quỳ tím và giấy pH khác nhau thế nào?
Giấy quỳ tím chỉ cho biết môi trường là axit, trung tính hay bazơ qua ba màu đỏ, tím, xanh. Giấy pH vạn năng tẩm nhiều chất chỉ thị, cho dải màu liên tục và đọc ra được con số pH gần đúng, thường theo từng đơn vị nguyên.
Vì sao nước ngọt có ga không thấy chua nhưng pH lại thấp?
Vì nước ngọt chứa nhiều đường và hương liệu, che bớt vị chua trên lưỡi. Trong khi đó, axit photphoric hoặc axit citric cùng khí cacbon đioxit hoà tan làm nồng độ ion hiđro khá cao. Vị là cảm nhận, còn pH là phép đo.
pH chênh 1 đơn vị nghĩa là chua hơn bao nhiêu?
Mỗi đơn vị pH thấp hơn nghĩa là nồng độ ion hiđro gấp 10 lần. Chênh 2 đơn vị là gấp 100 lần, chênh 3 đơn vị là gấp 1.000 lần. Vì vậy pH 2 so với pH 7 là gấp 100 nghìn lần.
Có nên thử các chất tẩy rửa trong nhà không?
Không. Các chất tẩy rửa mạnh như nước tẩy bồn cầu, nước javel, nước thông cống có thể gây bỏng da và mắt, và trộn nhầm với nhau có thể sinh khí độc. Thí nghiệm này chỉ dùng đồ uống và nguyên liệu nấu ăn an toàn.
Mua giấy quỳ và giấy pH ở đâu?
Giấy quỳ và giấy pH thường bán ở cửa hàng thiết bị giáo dục, đồ dùng học tập hoặc cửa hàng dụng cụ thí nghiệm. Nên chọn hộp có bảng màu rõ, còn hạn sử dụng và bảo quản nơi khô ráo sau khi mở.
Kết quả đo ở nhà có chính xác không?
Đủ để so sánh và xếp thứ tự các đồ uống, nhưng chỉ chính xác tới khoảng một đơn vị pH. Phòng thí nghiệm dùng máy đo pH điện tử cho số chính xác hơn. Kết quả ở nhà nên ghi là giá trị gần đúng.