Khi giấm phản ứng với baking soda trong một chai đậy kín đặt trên cân, số trên cân gần như không đổi; chỉ khi mở nắp cho khí thoát ra, khối lượng mới giảm đi khoảng một gam rưỡi. Hai con số đó, trước và sau khi mở nắp, là bằng chứng gọn nhất cho định luật bảo toàn khối lượng: chất không tự sinh ra hay mất đi, chỉ chuyển từ dạng này sang dạng khác.
Phản ứng giấm và baking soda quen thuộc qua trò núi lửa; ở đây nó được dùng cho một mục đích khác hẳn là cân và tính. Bài dành cho học sinh từ lớp 7, lớp 8. Cần người lớn giám sát vì chai có áp suất, và cần kính bảo hộ khi mở nắp.
Mục tiêu: phân biệt hệ kín và hệ hở
Rất nhiều học sinh tin rằng khi một chất “biến mất” như nến cháy hay viên sủi tan thì khối lượng cũng mất theo. Thí nghiệm này nhằm gỡ đúng hiểu lầm đó. Khi mọi chất tham gia và sản phẩm đều bị giữ trong chai kín, tổng khối lượng không đổi dù bên trong sủi bọt dữ dội và có chất mới sinh ra. Khi để khí thoát ra ngoài, cân báo giảm, nhưng phần giảm chính là khối lượng khí đã bay đi.
Hai khái niệm cần nắm là hệ kín, nơi không có chất nào ra vào, và hệ hở, nơi chất có thể trao đổi với môi trường. Định luật bảo toàn khối lượng luôn đúng, nhưng chỉ kiểm chứng được bằng cân khi ta theo dõi đủ mọi chất, tức là làm trong hệ kín. Nội dung này thường gặp trong chủ đề phản ứng hoá học ở Khoa học tự nhiên lớp 8, là nền móng cho việc cân bằng phương trình và tính theo phương trình sau này.
Mục tiêu tính toán: dùng khối lượng baking soda để dự đoán khối lượng khí cacbon đioxit sinh ra, rồi so với phần khối lượng giảm khi mở nắp. Học sinh lớp 8 làm được phép tính này bằng tỉ lệ khối lượng; học sinh lớp trên có thể làm bằng số mol.
Dụng cụ và lượng hoá chất
Lượng baking soda được giới hạn ở mức 3 gam để áp suất trong chai luôn thấp hơn nhiều so với một chai nước ngọt có ga lúc còn nguyên.
- Một chai nhựa đựng nước ngọt có ga loại 1,5 lít, còn nắp vặn tốt. Chỉ dùng chai nước có ga, vì loại chai này được làm để chịu áp suất; không dùng chai nước suối thành mỏng hay lọ thuỷ tinh.
- Giấm ăn loại thông thường: 60 mililít.
- Baking soda (natri hiđrocacbonat, còn gọi muối nở): đúng 3 gam.
- Một mẩu khăn giấy nhỏ để gói baking soda thành túi, thắt bằng chỉ.
- Cân điện tử hiển thị tới 0,1 gam; cân 1 gam vẫn thấy được kết quả nhưng kém rõ.
- Phễu nhỏ để rót giấm, kính bảo hộ hoặc kính râm gọng ôm, khăn lau, khay hứng.
Gói baking soda vào khăn giấy giúp phản ứng chậm vài giây đầu, đủ để bạn vặn chặt nắp trước khi bọt dâng lên. Đây là mẹo quan trọng nhất để không mất khí ngay từ đầu.
An toàn với chai có áp suất
Không vượt quá 3 gam baking soda. Với 3 gam, khí sinh ra chưa tới một lít, áp suất tăng thêm khoảng nửa atmôtphe trong chai 1,5 lít, thấp hơn nhiều so với áp suất của nước ngọt có ga còn nguyên. Tăng lượng là tăng rủi ro, không cần thiết.
Chỉ dùng chai nước có ga, nắp còn tốt. Không dùng lọ thuỷ tinh, bình giữ nhiệt hay hộp nhựa nắp bật, vì những loại này không chịu áp suất hoặc nếu vỡ sẽ thành mảnh sắc.
Đeo kính khi lắc và khi mở nắp. Mở nắp từ từ, hướng miệng chai ra xa mặt mọi người, giống cách mở chai nước ngọt vừa bị lắc. Bọt giấm có thể phun ra.
Người lớn giám sát suốt buổi. Trẻ thực hiện các bước, người lớn đứng cạnh, đặc biệt ở bước vặn nắp và mở nắp.
Không uống dung dịch sau phản ứng. Dung dịch trong chai là natri axetat, nước và giấm dư; đổ vào bồn rửa với nhiều nước rồi bỏ chai vào thùng tái chế.
Các bước: cân bốn lần
Toàn bộ thí nghiệm xoay quanh bốn lần cân. Ghi từng con số ngay khi cân, kèm giờ phút.
- Rót 60 mililít giấm vào chai qua phễu. Gói 3 gam baking soda trong khăn giấy, thắt chỉ, để đoạn chỉ dài khoảng 15 centimét.
- Đặt chai, nắp và gói baking soda (để cạnh chai trên đĩa cân) lên cân cùng lúc. Ghi khối lượng lần 1: tổng mọi thứ trước phản ứng.
- Nhấc chai khỏi cân, thả gói baking soda vào chai, giữ đầu chỉ ở miệng chai rồi vặn chặt nắp đè lên chỉ. Lắc nhẹ cho gói rơi vào giấm. Bọt dâng, chai căng dần.
- Khi hết sủi, khoảng hai phút, đặt chai kín lên cân. Ghi khối lượng lần 2. Bóp nhẹ thân chai để cảm nhận chai đã cứng lên vì áp suất.
- Đeo kính, mở nắp thật chậm, nghe tiếng xì. Lắc nhẹ chai mở nắp vài lần cho khí thoát hết, để thêm năm phút. Đặt chai và nắp trở lại cân, ghi khối lượng lần 3.
- Làm thêm một lần ở hệ hở: chai mới, 60 mililít giấm, 3 gam baking soda, không đậy nắp, cân trước (lần 4a) và sau năm phút (lần 4b).
Trong bước 3, đoạn chỉ kẹp dưới nắp có thể làm hở chút ít. Nếu nắp không kín, bạn sẽ nghe tiếng xì nhỏ khi chai căng; lúc đó ghi chú lại và làm lần mới mà không dùng chỉ, chỉ thả gói giấy vào rồi vặn nắp nhanh.
Số liệu mẫu (giả định) và phép tính dự đoán
Các con số dưới đây là giả định để minh hoạ. Cột cuối giải thích ý nghĩa của từng lần cân.
| Lần cân | Khối lượng giả định | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| 1. Trước phản ứng, đủ mọi thứ | 118,0 g | tổng chất ban đầu cùng chai |
| 2. Sau phản ứng, chai kín | 118,0 g | không đổi, hệ kín |
| 3. Sau khi mở nắp, xả khí | 116,7 g | giảm 1,3 g, khí đã ra ngoài |
| 4a. Hệ hở, trước | 117,9 g | chai khác, không nắp phản ứng |
| 4b. Hệ hở, sau năm phút | 116,5 g | giảm 1,4 g |
Dự đoán khối lượng khí: theo phương trình, cứ 84 phần khối lượng natri hiđrocacbonat tạo ra 44 phần khối lượng khí cacbon đioxit. Với 3 gam: 3 nhân 44 chia 84 xấp xỉ 1,57 gam. Giấm 60 mililít chứa khoảng 3 gam axit axetic, dư so với 3 gam baking soda, nên baking soda phản ứng hết.
So sánh: phần giảm đo được 1,3 đến 1,4 gam, thấp hơn dự đoán 1,57 gam khoảng 0,2 gam. Phần chênh chủ yếu là khí cacbon đioxit còn hoà tan trong dung dịch sau năm phút, giống như nước ngọt mở nắp vẫn còn ga một lúc lâu. Lắc lâu hơn hoặc đợi lâu hơn, số đo sẽ tiến gần dự đoán.
Giải thích khoa học
Phương trình chữ: axit axetic cộng natri hiđrocacbonat tạo thành natri axetat, nước và khí cacbon đioxit. Viết bằng ký hiệu: CH3COOH + NaHCO3 tạo thành CH3COONa + H2O + CO2. Tự kiểm khối lượng theo phương trình: 60 cộng 84 bằng 144 ở vế trái; 82 cộng 18 cộng 44 bằng 144 ở vế phải. Hai vế bằng nhau vì số nguyên tử mỗi loại ở hai vế bằng nhau; nguyên tử chỉ đổi bạn liên kết chứ không sinh thêm hay mất đi.
Trong chai kín, khí cacbon đioxit sinh ra không đi đâu được, nó chiếm khoảng trống trong chai và làm áp suất tăng. Cân đo tổng khối lượng mọi thứ nằm trên đĩa cân, nên số không đổi. Khi mở nắp, khí thoát vào không khí của căn phòng, mang theo khối lượng của nó; cân không còn “thấy” phần khí ấy nữa. Định luật vẫn đúng, chỉ là phần khối lượng đã rời khỏi hệ.
Ý tưởng cân trong bình kín để kiểm tra khối lượng đã được các nhà hoá học thế kỷ mười tám dùng khi đặt nền móng cho hoá học hiện đại; trước đó, việc khối lượng có vẻ mất đi khi đốt cháy hay sủi bọt từng gây nhiều tranh luận. Phản ứng trong thí nghiệm là biến đổi hoá học: có chất mới là natri axetat và khí cacbon đioxit, có dấu hiệu là sủi bọt và dung dịch hơi lạnh đi vì phản ứng này thu nhiệt.
Nguồn sai số
Khí thoát ra trước khi vặn nắp. Nếu baking soda chạm giấm trước khi nắp kín, một phần khí đã bay đi, lần cân 2 sẽ nhỏ hơn lần 1. Gói giấy và vặn nắp nhanh là cách giảm sai số này.
Nắp không kín hoàn toàn. Đoạn chỉ kẹp dưới nắp hoặc ren nắp mòn có thể làm khí rò từ từ. Thử trước bằng cách vặn chặt chai rỗng rồi bóp: không nghe tiếng xì là đạt.
Khí còn hoà tan sau khi mở nắp. Đây là lý do phần giảm thấp hơn dự đoán. Ghi rõ thời gian chờ sau khi mở nắp, so sánh kết quả sau 5 phút và 30 phút.
Độ chính xác của cân. Với cân 1 gam, phần chênh 1,3 gam có thể hiện thành 1 hoặc 2 gam. Cân 0,1 gam cho kết quả rõ hơn nhiều; cân lặp lại hai lần mỗi lần đo.
Giọt bắn và hơi nước. Bọt phun ra khi mở nắp mang theo dung dịch, làm khối lượng giảm thêm không phải do khí. Mở nắp trong khay và lau khô thân chai trước khi cân lần 3.
Biến thể mở rộng
Các biến thể giữ nguyên lượng 3 gam baking soda và tinh thần “cân trước, cân sau”.
- Thay nắp bằng một quả bóng bay trùm miệng chai: bóng phồng lên, nhưng cân lại báo giảm nhẹ dù không khí không thoát. Đó là do lực đẩy của không khí lên quả bóng to, một nguồn sai số thú vị để thảo luận: khoảng 0,9 lít khí trong bóng chịu lực đẩy cỡ 1 gam.
- Đổi lượng baking soda 1, 2, 3 gam ở hệ hở, vẽ đồ thị khối lượng giảm theo lượng baking soda; các điểm nên nằm gần một đường thẳng.
- Dùng viên sủi vitamin C thay cho giấm và baking soda, làm hệ kín và hệ hở, so sánh kết quả.
- Cân một cốc nước đá trong túi zip kín trước và sau khi đá tan, để thấy biến đổi vật lý cũng tuân theo bảo toàn khối lượng.
- Đo nhiệt độ dung dịch trước và sau phản ứng để ghi nhận đây là phản ứng thu nhiệt.
Mọi biến thể đều nên kèm một câu hỏi viết ra trước: dự đoán khối lượng sẽ tăng, giảm hay giữ nguyên, và vì sao. So dự đoán với kết quả là phần đáng giá nhất của buổi thí nghiệm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chai kín không giảm khối lượng dù có khí sinh ra?
Vì khí cacbon đioxit vẫn nằm trong chai, cùng trên đĩa cân với mọi chất khác. Định luật bảo toàn khối lượng nói tổng khối lượng các chất trước và sau phản ứng bằng nhau, nên khi không có gì thoát ra ngoài, số trên cân không đổi.
Chai có thể nổ không?
Với 3 gam baking soda và chai nước ngọt có ga 1,5 lít còn tốt, áp suất tăng thêm chỉ khoảng nửa atmôtphe, thấp hơn nhiều so với chai nước ngọt còn nguyên. Không tăng lượng baking soda, không dùng lọ thuỷ tinh hay chai mỏng, và luôn đeo kính khi mở nắp.
Vì sao khối lượng giảm ít hơn số tính toán?
Một phần khí cacbon đioxit vẫn còn hoà tan trong dung dịch sau khi mở nắp, giống nước ngọt vừa mở vẫn còn ga. Ngoài ra có thể có chút khí rò ra trước khi vặn nắp. Đợi lâu hơn và lắc nhẹ sẽ làm số đo gần dự đoán hơn.
Không có cân 0,1 gam thì có làm được không?
Vẫn làm được với cân nhà bếp 1 gam, nhưng phần giảm khoảng 1,5 gam có thể hiện thành 1 hoặc 2 gam. Kết luận về hệ kín vẫn rõ, còn phép so với số dự đoán sẽ kém chính xác hơn.
Thí nghiệm này khác gì trò núi lửa baking soda?
Cùng phản ứng giữa giấm và baking soda, nhưng mục đích khác hẳn. Trò núi lửa để xem bọt trào, còn ở đây phản ứng xảy ra trong chai kín trên cân để kiểm chứng khối lượng, có tính toán dự đoán và phân tích sai số.
Có thể làm với lọ thuỷ tinh có nắp vặn không?
Không nên. Lọ thuỷ tinh không được thiết kế để chịu áp suất bên trong, và nếu nứt vỡ sẽ thành mảnh sắc. Chai nhựa của nước ngọt có ga là lựa chọn an toàn hơn vì được làm để chịu áp suất.