Một kết luận thí nghiệm tốt trả lời thẳng câu hỏi hoặc giả thuyết ban đầu, dẫn ra con số cụ thể làm bằng chứng, giải thích vì sao kết quả như vậy, và nói rõ kết luận đúng trong phạm vi nào. Bốn ý đó thường gói gọn trong một đoạn năm đến tám câu.
Phần kết luận là nơi nhiều báo cáo của học sinh hụt hơi nhất: hoặc chỉ một câu "thí nghiệm thành công", hoặc chép lại toàn bộ bảng số liệu bằng lời. Bài viết đưa ra khung bốn câu, so sánh kết luận yếu và mạnh trên cùng một bộ số liệu giả định về các vật liệu bọc cốc nước ấm, liệt kê những từ dễ khiến kết luận đi quá xa, và cách viết khi kết quả không như mong đợi hoặc không rõ ràng.
Kết luận khác phần kết quả ở chỗ nào
Phần kết quả trình bày cái bạn đo được: bảng số liệu, đồ thị, vài câu mô tả xu hướng. Phần kết luận trả lời câu hỏi "vậy thì sao?": số liệu đó nói gì về giả thuyết, vì sao lại như thế, và tin được đến đâu. Một cách phân biệt dễ nhớ: kết quả là điều mà bất kỳ ai nhìn bảng cũng thấy; kết luận là điều bạn suy ra được từ đó nhờ hiểu biết khoa học.
Thí nghiệm mẫu trong bài: bốn cốc giống nhau, mỗi cốc 200 ml nước ấm do người lớn rót, cùng nhiệt độ ban đầu khoảng 55 độ C. Một cốc để trần, ba cốc bọc lần lượt bằng một lớp khăn vải, một lớp giấy bạc nhà bếp và một lớp xốp từ hộp đựng đồ cũ, phủ cả miệng cốc bằng cùng loại vật liệu. Sau 15 phút, đo lượng nhiệt độ giảm. Số liệu giả định, trung bình ba lần làm: cốc trần giảm 18 độ, cốc bọc vải giảm 13 độ, cốc bọc giấy bạc giảm 15 độ, cốc bọc xốp giảm 8 độ.
Phần kết quả sẽ nói: cốc bọc xốp giảm ít nhất, cốc trần giảm nhiều nhất. Phần kết luận phải đi xa hơn: giả thuyết ban đầu có được ủng hộ không, vì sao xốp giữ nhiệt tốt hơn, và kết luận này áp dụng được cho những trường hợp nào.
Khung bốn câu cho một đoạn kết luận
Bốn bước dưới đây không phải công thức cứng nhắc, nhưng giúp bạn không bỏ sót ý nào. Mỗi bước có thể là một hoặc hai câu.
- Trả lời giả thuyết. Nói rõ số liệu ủng hộ, không ủng hộ hay chỉ ủng hộ một phần giả thuyết. Ví dụ: "Số liệu ủng hộ giả thuyết rằng xốp giữ nhiệt tốt nhất trong bốn cách bọc."
- Dẫn số liệu. Đưa ra con số then chốt, không chép cả bảng. "Sau 15 phút, cốc bọc xốp chỉ giảm 8 độ C, chưa bằng một nửa mức giảm 18 độ C của cốc để trần."
- Giải thích khoa học. Vì sao lại như thế. "Xốp chứa rất nhiều bọt khí nhỏ bị nhốt lại; không khí dẫn nhiệt kém và khi bị chia thành bọt nhỏ thì khó tạo dòng đối lưu, nên nhiệt từ nước truyền ra ngoài chậm."
- Nêu giới hạn và bước tiếp theo. Kết luận đúng trong điều kiện nào, có gì chưa chắc. "Thí nghiệm chỉ dùng một lớp mỏng mỗi loại và kéo dài 15 phút; độ dày vật liệu khác nhau có thể ảnh hưởng. Lần sau nên dùng các lớp cùng độ dày."
Để ý rằng bước hai chọn so sánh có ý nghĩa nhất, cốc tốt nhất với cốc không bọc, thay vì liệt kê đủ bốn con số. Người đọc muốn xem đủ thì đã có bảng. Kết luận chỉ cần những con số làm nên lập luận.
Kết luận yếu và kết luận mạnh trên cùng số liệu
Bảng dưới đặt cạnh nhau các câu kết luận học sinh hay viết và phiên bản tốt hơn, tất cả dựa trên số liệu giả định của thí nghiệm bọc cốc.
| Câu yếu | Vì sao yếu | Câu mạnh hơn |
|---|---|---|
| Thí nghiệm thành công | Không nói gì về giả thuyết hay số liệu | Số liệu ủng hộ giả thuyết: xốp giữ nhiệt tốt nhất trong bốn cách bọc đã thử |
| Xốp là vật cách nhiệt tốt nhất | Khái quát vượt quá những gì đã thử | Trong bốn cách bọc đã thử, xốp làm nước nguội chậm nhất |
| Giấy bạc không có tác dụng | Trái với số liệu: giấy bạc vẫn giảm mức nguội từ 18 xuống 15 độ | Giấy bạc giữ nhiệt kém hơn vải và xốp nhưng vẫn tốt hơn để trần, có thể nhờ hạn chế bay hơi và phản xạ một phần bức xạ nhiệt |
| Thí nghiệm đã chứng minh xốp giữ nhiệt | Chữ chứng minh quá mạnh cho ba lần làm ở nhà | Kết quả ba lần làm đều cho xốp giảm ít nhất, cho thấy xu hướng khá rõ |
| Có thể có sai số | Câu đúng với mọi thí nghiệm, không mang thông tin | Nhiệt độ ban đầu bốn cốc chênh nhau tới 2 độ C do rót lần lượt, có thể làm lệch mức giảm khoảng một độ |
Câu về giấy bạc đáng chú ý: học sinh hay bỏ qua kết quả "ở giữa" vì nó không thắng cũng không thua. Thật ra đó thường là chỗ thú vị nhất để giải thích. Giấy bạc mỏng dẫn nhiệt tốt nên gần như không cản dẫn nhiệt, nhưng nó che miệng cốc làm giảm bay hơi, và mặt bóng phản xạ một phần nhiệt bức xạ. Kết quả ở giữa phản ánh đúng sự pha trộn đó.
Những từ dễ khiến kết luận đi quá xa
"Chứng minh". Trong khoa học, một vài lần thí nghiệm hiếm khi chứng minh được điều gì theo nghĩa tuyệt đối. Dùng "ủng hộ", "cho thấy", "phù hợp với" chính xác hơn.
"Luôn luôn", "mọi", "không bao giờ". Bạn chỉ thử một số trường hợp. "Xốp luôn cách nhiệt tốt hơn vải" đòi bạn thử mọi loại xốp và mọi loại vải. Giới hạn câu trong phạm vi đã thử.
"Tốt nhất" không kèm phạm vi. Tốt nhất trong số những gì đã thử, không phải tốt nhất trên đời. Thêm "trong bốn cách đã thử" là đủ.
Ngoại suy ra ngoài khoảng đã đo. Thí nghiệm kéo dài 15 phút không cho biết sau hai giờ thứ tự các cốc có giữ nguyên không. Nếu muốn nói về khoảng thời gian dài hơn, hãy nêu là dự đoán cần kiểm tra thêm.
Kết luận về nguyên nhân khi chỉ thấy đi kèm. Nếu bạn quan sát thấy cây ở ban công phía đông mọc cao hơn phía tây mà không kiểm soát lượng nước tưới, bạn chỉ được phép kết luận rằng hai điều đi kèm nhau, chưa nói được ánh sáng buổi sáng là nguyên nhân.
Khi kết quả trái giả thuyết hoặc không rõ ràng
Giả sử bạn đoán vải giữ nhiệt tốt nhất vì áo len mặc thấy ấm, nhưng số liệu cho xốp thắng rõ. Kết luận vẫn bắt đầu bằng câu trả lời thẳng: "Số liệu không ủng hộ giả thuyết rằng vải giữ nhiệt tốt nhất." Sau đó dẫn số liệu, rồi dành phần giải thích để suy nghĩ vì sao dự đoán sai. Áo len ấm vì giữ một lớp không khí quanh cơ thể; một lớp khăn mỏng quấn quanh cốc giữ được ít không khí hơn nhiều so với tấm xốp. Một kết luận như vậy cho thấy bạn đã học được điều gì đó từ thí nghiệm, giá trị hơn một kết luận khớp hoàn toàn với dự đoán.
Trường hợp khó hơn là khi kết quả không rõ ràng: chênh lệch giữa các cốc nhỏ hơn độ dao động giữa các lần làm. Chẳng hạn cốc vải giảm 13 độ với các lần từ 11 đến 15, cốc giấy bạc giảm 15 độ với các lần từ 13 đến 17; hai khoảng chồng lên nhau. Lúc đó kết luận trung thực là "chưa thấy khác biệt rõ giữa vải và giấy bạc với ba lần làm", kèm đề xuất làm thêm lần lặp hoặc kéo dài thời gian để khác biệt lớn hơn.
Điều cần tránh trong cả hai trường hợp là viết mập mờ cho đẹp, kiểu "kết quả tương đối phù hợp với giả thuyết" khi thực tế không phù hợp, hoặc chọn riêng một lần đo khớp nhất để trích dẫn. Người đọc có bảng số liệu ngay bên trên và sẽ nhận ra.
Danh sách tự soát đoạn kết luận
Đọc lại kết luận của mình và đánh dấu từng câu hỏi. Thiếu ý nào thì thêm một câu cho ý đó.
- Câu đầu có trả lời trực tiếp giả thuyết hoặc câu hỏi nghiên cứu không?
- Có ít nhất một con số cụ thể kèm đơn vị không?
- Có giải thích vì sao kết quả như vậy, bằng lời của mình, không?
- Có nêu phạm vi áp dụng và ít nhất một giới hạn cụ thể của thí nghiệm không?
- Có đề xuất một bước tiếp theo hoặc một câu hỏi mới không?
- Có từ nào quá mạnh như chứng minh, luôn luôn, tốt nhất không kèm phạm vi không?
- Kết luận có khớp với bảng và đồ thị bên trên không, hay có con số bị chép nhầm?
Với học sinh tiểu học, phụ huynh có thể thay danh sách này bằng ba câu hỏi trò chuyện: "Con đoán thế nào và kết quả ra sao? Con nghĩ vì sao? Lần sau con muốn thử gì khác?" Mục đích là giúp các em nói ra suy nghĩ của mình, không phải chấm đúng sai hay so sánh với bạn khác.
Kết luận cho thí nghiệm có nhiều mức: nói về xu hướng
Thí nghiệm bọc cốc so bốn loại, nên kết luận dạng so sánh "cái nào hơn cái nào" là hợp. Với thí nghiệm có biến thay đổi dạng con số, như độ cao thả bóng hay cỡ dù giấy, kết luận nên nói về xu hướng và hình dạng của mối quan hệ, không chỉ về điểm cao nhất và thấp nhất.
Một câu như "dù 30 cm rơi lâu nhất" bỏ phí phần lớn số liệu. Câu tốt hơn mô tả cả quy luật: "Thời gian rơi tăng khi cỡ dù tăng, nhưng tăng chậm dần: từ 10 lên 20 cm thêm 0,7 giây, từ 20 lên 30 cm chỉ thêm 0,5 giây." Câu đó dùng đồ thị làm bằng chứng và mở ra câu hỏi tiếp theo về giới hạn của xu hướng.
Khi các điểm gần như thẳng hàng, bạn được phép mô tả mối quan hệ là gần tỉ lệ thuận hoặc tăng đều trong khoảng đã đo, kèm một con số về tốc độ tăng đọc từ độ dốc. Khi các điểm cong, hãy tả hình dạng bằng lời: tăng nhanh rồi chững lại, giảm nhanh lúc đầu rồi chậm dần, hay có một điểm cao nhất ở giữa. Đừng cố gán một quy luật toán học cụ thể nếu bạn chỉ có năm điểm và chưa học tới dạng hàm đó.
Dù kiểu nào, hãy luôn kèm phạm vi: xu hướng này quan sát được từ mức thấp nhất đến mức cao nhất đã thử. Ngoài khoảng đó, mọi điều bạn nói chỉ là dự đoán cần kiểm tra bằng một lượt thí nghiệm mới.
Câu hỏi thường gặp
Kết luận nên dài bao nhiêu?
Với báo cáo thí nghiệm ở nhà hay trên lớp, một đoạn năm đến tám câu thường là vừa. Dự án dự thi có thể dài hơn, chia thành kết luận chính và phần thảo luận. Dài không làm kết luận tốt hơn; đủ bốn ý mới làm.
Có được nêu ý kiến cá nhân trong kết luận không?
Kết luận nên dựa trên số liệu và kiến thức khoa học, không dựa trên sở thích. Bạn có thể viết điều mình ngạc nhiên hoặc câu hỏi mình muốn tìm hiểu tiếp, nhưng tách bạch với phần kết luận dựa trên bằng chứng.
Nếu giáo viên yêu cầu viết kết luận bằng một câu thì làm sao?
Khi đó gộp câu trả lời giả thuyết và con số chính vào một câu, ví dụ: "Trong bốn cách bọc đã thử, xốp giữ nhiệt tốt nhất, chỉ giảm 8 độ C sau 15 phút so với 18 độ C ở cốc để trần." Giải thích và giới hạn có thể để ở phần thảo luận nếu báo cáo có phần đó.
Có cần nhắc lại cách làm trong kết luận không?
Không cần nhắc lại toàn bộ. Chỉ nhắc chi tiết cách làm nào liên quan trực tiếp đến giới hạn của kết luận, như thời gian chỉ 15 phút hay mỗi vật liệu chỉ một lớp. Phần cách làm đã có ở mục riêng.
Kết luận có nên so với kết quả trên mạng hay trong sách không?
Nên, nếu nguồn đáng tin và điều kiện tương tự. So sánh giúp bạn kiểm tra kết quả có hợp lý không. Nếu khác, hãy thử giải thích bằng sự khác biệt về điều kiện, thay vì vội cho rằng mình sai hoặc nguồn sai.