Sai số tuyệt đối cho biết kết quả đo có thể lệch khỏi giá trị trung bình bao nhiêu đơn vị; sai số tương đối là tỷ lệ phần trăm của sai số tuyệt đối so với giá trị trung bình. Kết quả một phép đo được viết dưới dạng giá trị trung bình cộng trừ sai số tuyệt đối, kèm sai số tương đối để biết phép đo tốt đến đâu.
Đây là nội dung của bài sai số phép đo ở đầu chương trình Vật lý lớp 10, cũng là phần học sinh hay lúng túng nhất khi viết báo cáo thực hành. Bài viết trình bày cách tính theo cách các sách giáo khoa phổ thông hiện nay thường dùng, làm trọn hai ví dụ có thể tự làm lại ở nhà, và chỉ ra những lỗi tính toán phổ biến. Quy ước làm tròn và cách lấy sai số dụng cụ có thể khác nhau đôi chút giữa các lớp, nên khi làm bài trên lớp, bạn theo hướng dẫn của giáo viên.
Vì sao kết quả đo phải kèm sai số
Ghi "quyển vở dài 24,16 cm" nghe rất chính xác, nhưng người đọc không biết bạn chắc chắn đến đâu. Có thể thật ra nó dài 24,0 hay 24,3 cm, tuỳ cách đặt thước. Ghi "24,2 cộng trừ 0,1 cm" thì khác hẳn: bạn nói rằng giá trị thật nhiều khả năng nằm trong khoảng từ 24,1 đến 24,3 cm. Con số sau dấu cộng trừ chính là sai số tuyệt đối, cùng đơn vị với đại lượng đo.
Sai số tuyệt đối một mình chưa đủ để so các phép đo. Lệch 0,1 cm khi đo quyển vở dài hơn 24 cm là rất nhỏ, nhưng lệch 0,1 cm khi đo bề dày một chiếc bút chì cỡ 0,7 cm lại là lớn. Sai số tương đối giải quyết việc đó bằng cách chia sai số tuyệt đối cho giá trị trung bình rồi nhân 100 phần trăm. Một phép đo có sai số tương đối càng nhỏ thì càng tốt, bất kể đơn vị hay độ lớn của đại lượng.
Trong một số tài liệu, sai số tương đối được gọi là sai số tỉ đối; hai tên gọi chỉ cùng một đại lượng. Khi tìm tài liệu hay đọc đề bài, bạn gặp tên nào cũng hiểu là tỷ lệ phần trăm này.
Năm bước tính sai số cho một phép đo trực tiếp
Phép đo trực tiếp là phép đo đọc giá trị ngay trên dụng cụ, như đo chiều dài bằng thước. Giả sử bạn đo n lần, được các giá trị x1, x2, đến xn.
- Tính giá trị trung bình: cộng tất cả các lần đo rồi chia cho n. Ký hiệu thường gặp là x có gạch ngang trên đầu.
- Tính sai số tuyệt đối của từng lần đo: lấy giá trị trung bình trừ lần đo đó rồi bỏ dấu, tức lấy giá trị tuyệt đối của hiệu. Ký hiệu là delta x1, delta x2 và cứ thế.
- Tính sai số tuyệt đối trung bình: cộng các sai số từng lần rồi chia n. Đây là phần sai số do các lần đo dao động, tức sai số ngẫu nhiên.
- Cộng thêm sai số dụng cụ: sai số tuyệt đối của phép đo bằng sai số tuyệt đối trung bình cộng với sai số dụng cụ. Sai số dụng cụ thường lấy bằng một nửa hoặc bằng độ chia nhỏ nhất, tuỳ quy ước.
- Viết kết quả và tính sai số tương đối: viết x bằng giá trị trung bình cộng trừ sai số tuyệt đối; sai số tương đối bằng sai số tuyệt đối chia giá trị trung bình, nhân 100 phần trăm.
Về làm tròn, cách thường dùng là giữ sai số tuyệt đối với một hoặc hai chữ số có nghĩa, sau đó làm tròn giá trị trung bình về cùng hàng thập phân với sai số. Không viết kiểu "24,1600 cộng trừ 0,1 cm", vì phần 0,06 phía sau đã nằm trong vùng không chắc chắn.
Ví dụ một: đo chiều dài quyển vở năm lần
Thước kẻ có độ chia nhỏ nhất 1 mm, tức 0,1 cm. Năm lần đo do hai bạn thay phiên đặt thước, số liệu giả định tính bằng centimét.
| Lần đo | Giá trị đo | Sai số từng lần (bỏ dấu) |
|---|---|---|
| 1 | 24,1 | 0,06 |
| 2 | 24,3 | 0,14 |
| 3 | 24,2 | 0,04 |
| 4 | 24,2 | 0,04 |
| 5 | 24,0 | 0,16 |
| Trung bình | 24,16 | 0,088 |
Tính lại: tổng năm lần đo là 120,8 cm, chia năm được 24,16 cm. Sai số từng lần là khoảng cách tới 24,16, ví dụ lần 2 là 24,3 trừ 24,16 bằng 0,14. Tổng năm sai số là 0,06 cộng 0,14 cộng 0,04 cộng 0,04 cộng 0,16 bằng 0,44; chia năm được 0,088 cm.
Lấy sai số dụng cụ bằng nửa độ chia nhỏ nhất, tức 0,05 cm. Sai số tuyệt đối của phép đo là 0,088 cộng 0,05 bằng 0,138 cm, giữ hai chữ số có nghĩa là 0,14 cm. Kết quả viết là 24,16 cộng trừ 0,14 cm. Nếu lớp quy ước giữ một chữ số có nghĩa, kết quả gọn lại thành 24,2 cộng trừ 0,1 cm. Sai số tương đối là 0,14 chia 24,16, khoảng 0,0058, tức khoảng 0,6 phần trăm. Đây là một phép đo khá tốt.
Sai số dụng cụ lấy bao nhiêu thì đúng
Dụng cụ có vạch chia. Với thước, cốc đong, nhiệt kế có vạch, sai số dụng cụ thường lấy bằng một nửa độ chia nhỏ nhất, vì bạn đọc theo vạch gần nhất nên lệch tối đa nửa khoảng. Một số giáo viên lấy bằng cả độ chia nhỏ nhất để thận trọng hơn, nhất là khi vạch khó đọc.
Dụng cụ hiện số. Với cân điện tử, đồng hồ đo hiện số, sai số dụng cụ thường lấy bằng một đơn vị của chữ số cuối cùng hiển thị, hoặc theo sai số ghi trong tài liệu kỹ thuật đi kèm nếu có. Cân bếp hiện đến 1 g thì lấy 1 g.
Đồng hồ bấm giờ bằng tay. Con số hiển thị 0,01 giây không phản ánh độ chính xác thật. Sai số do phản xạ tay thường lớn hơn nhiều, cỡ một vài phần mười giây, và thường đã lộ ra trong sai số ngẫu nhiên giữa các lần đo. Hãy ghi chú điều này thay vì lấy 0,01 giây làm sai số dụng cụ.
Khi chỉ đo được một lần. Nếu không thể lặp lại, sai số tuyệt đối lấy bằng sai số dụng cụ, có khi cộng thêm một phần do thao tác. Ghi rõ trong báo cáo rằng phép đo chỉ thực hiện một lần.
Ví dụ hai: phép đo gián tiếp khối lượng riêng của dầu ăn
Phép đo gián tiếp là khi đại lượng cần tìm được tính từ các đại lượng đo trực tiếp. Khối lượng riêng bằng khối lượng chia thể tích. Dùng xi lanh nhựa 50 ml không kim, độ chia 1 ml, hút đúng 50 ml dầu ăn bơm vào cốc nhỏ đặt trên cân bếp đã trừ bì. Số liệu giả định.
| Đại lượng | Giá trị | Sai số tuyệt đối | Sai số tương đối |
|---|---|---|---|
| Khối lượng m | 46 g | 1 g (một đơn vị hiển thị của cân) | 1 chia 46, khoảng 2,2 phần trăm |
| Thể tích V | 50 ml | 1 ml (lấy cả độ chia vì dầu bám thành xi lanh) | 1 chia 50, bằng 2,0 phần trăm |
| Khối lượng riêng D bằng m chia V | 0,92 g/ml | khoảng 0,04 g/ml | 2,2 cộng 2,0 bằng 4,2 phần trăm |
Quy tắc dùng ở đây: với đại lượng tính bằng phép nhân hoặc phép chia, sai số tương đối của kết quả bằng tổng sai số tương đối của các đại lượng thành phần. Với phép cộng hoặc phép trừ, cộng các sai số tuyệt đối. Từ 4,2 phần trăm, sai số tuyệt đối của D là 0,042 nhân 0,92, khoảng 0,039, làm tròn 0,04 g/ml. Kết quả: D bằng 0,92 cộng trừ 0,04 g/ml.
Dầu ăn thông dụng có khối lượng riêng khoảng 0,9 g/ml, nên kết quả nằm trong vùng hợp lý. Bảng cũng cho thấy sai số tương đối của khối lượng và thể tích gần bằng nhau, nên muốn cải thiện, bạn phải giảm cả hai: dùng lượng dầu lớn hơn, chẳng hạn 100 ml, thì cả hai sai số tương đối đều giảm khoảng một nửa trong khi sai số tuyệt đối của dụng cụ vẫn vậy.
Những lỗi tính sai số hay gặp
Kiểm bài thực hành của mình theo danh sách dưới đây trước khi nộp.
- Quên bỏ dấu khi tính sai số từng lần, để số âm và số dương triệt tiêu nhau, ra sai số trung bình gần bằng không.
- Quên cộng sai số dụng cụ, nhất là khi các lần đo trùng nhau hoàn toàn và sai số ngẫu nhiên bằng không. Năm lần đo đều 24,2 cm không có nghĩa là phép đo không có sai số.
- Viết giá trị trung bình nhiều chữ số thập phân hơn sai số, như 24,16 cộng trừ 0,1 cm.
- Sai số tương đối quên nhân 100 phần trăm, hoặc ghi 0,6 mà không có ký hiệu phần trăm, khiến người đọc hiểu thành 60 phần trăm.
- Với phép đo gián tiếp dạng nhân chia, cộng sai số tuyệt đối thay vì sai số tương đối, dẫn tới cộng gam với mililít.
- Làm tròn sai số tuyệt đối trước khi tính sai số tương đối, khiến sai số tương đối lệch đi đáng kể với số nhỏ.
Một cách tự kiểm đơn giản: sai số tương đối của phép đo học sinh bằng dụng cụ trong nhà thường nằm trong khoảng vài phần mười phần trăm đến vài phần trăm. Nếu bạn ra sai số 0,001 phần trăm hay 50 phần trăm, gần như chắc chắn đã có chỗ tính nhầm hoặc thao tác có vấn đề.
Dùng sai số để quyết định cải tiến phép đo
Tính sai số không phải để điền cho đủ mục trong báo cáo, mà để biết nên cải tiến chỗ nào. Ở ví dụ quyển vở, sai số ngẫu nhiên 0,088 cm lớn hơn sai số dụng cụ 0,05 cm. Điều đó cho thấy vấn đề nằm ở cách đặt thước và đọc vạch của hai người, chứ không phải ở thước. Mua thước tốt hơn sẽ không giúp được bao nhiêu; thống nhất cách đặt mép thước và cách đặt mắt mới giúp.
Ngược lại, nếu năm lần đo gần như trùng nhau và sai số dụng cụ chiếm phần lớn, dụng cụ mới là giới hạn. Lúc đó đổi sang dụng cụ chia vạch mịn hơn, hoặc đo một đại lượng lớn hơn rồi chia ra. Đo độ dày một tờ giấy bằng thước milimét gần như vô nghĩa vì sai số dụng cụ lớn hơn cả bề dày; đo chồng 200 tờ, chẳng hạn được 2,0 cm cộng trừ 0,05 cm, rồi chia 200, ta được bề dày mỗi tờ khoảng 0,1 mm với sai số tương đối chỉ khoảng 2,5 phần trăm.
Với phép đo gián tiếp, so sai số tương đối của các đại lượng thành phần để biết đại lượng nào đóng góp nhiều nhất. Nếu khối lượng góp 2,2 phần trăm còn thể tích góp 0,5 phần trăm, hãy tập trung cải tiến phép cân trước. Cách suy nghĩ này cũng là cách các nhóm nghiên cứu thật lập kế hoạch nâng cấp thiết bị: đầu tư vào khâu yếu nhất.
Khi viết phần đánh giá trong báo cáo thực hành, một đoạn ngắn nêu rõ thành phần sai số nào lớn nhất và đề xuất cụ thể để giảm nó sẽ cho thấy bạn hiểu bản chất phép đo, thay vì chỉ thuộc công thức.
Câu hỏi thường gặp
Sai số tuyệt đối trung bình và sai số tuyệt đối của phép đo khác nhau thế nào?
Sai số tuyệt đối trung bình chỉ phản ánh độ dao động giữa các lần đo, tức phần ngẫu nhiên. Sai số tuyệt đối của phép đo bằng phần đó cộng thêm sai số dụng cụ. Kết quả cuối cùng phải dùng sai số tuyệt đối của phép đo.
Có phải lúc nào cũng lấy sai số dụng cụ bằng nửa độ chia nhỏ nhất không?
Không. Đó là quy ước phổ biến cho dụng cụ có vạch, nhưng một số giáo viên và tài liệu lấy bằng cả độ chia nhỏ nhất. Dụng cụ hiện số thường lấy một đơn vị của chữ số cuối. Điều quan trọng là ghi rõ bạn đã lấy theo quy ước nào.
Sai số tương đối bao nhiêu thì coi là phép đo tốt?
Không có ngưỡng chung cho mọi phép đo. Với thí nghiệm học sinh dùng dụng cụ đơn giản, sai số tương đối dưới vài phần trăm thường được xem là ổn. So sánh có ý nghĩa nhất là giữa các cách đo khác nhau cho cùng một đại lượng: cách nào cho sai số tương đối nhỏ hơn thì tốt hơn.
Học sinh trung học cơ sở có cần tính sai số theo cách này không?
Chưa bắt buộc. Ở bậc đó, ghi trung bình kèm khoảng dao động giữa lần đo lớn nhất và nhỏ nhất là đủ và trung thực. Cách tính sai số tuyệt đối, tương đối thuộc chương trình Vật lý 10, nhưng học sinh giỏi lớp dưới hoàn toàn có thể làm quen sớm.
Kết quả tính được khác giá trị trong sách thì phép đo có hỏng không?
Chưa chắc. Trước hết xem giá trị trong sách có nằm trong khoảng trung bình cộng trừ sai số của bạn không. Nếu nằm trong, phép đo phù hợp. Nếu nằm ngoài, có thể có sai số hệ thống, hoặc vật bạn đo khác với vật sách mô tả, như dầu ăn các loại có khối lượng riêng hơi khác nhau.