ThucNghiem.comThực Nghiệm
Nhiệt, ánh sáng và âm thanh

Đo chiết suất của nước tại nhà bằng hộp nhựa trong, tăm và thước đo độ

Dùng hộp nhựa trong đựng nước, tăm cắm trên tấm xốp và thước đo độ để vẽ tia sáng, đo góc tới, góc khúc xạ rồi tính chiết suất của nước gần 1,33: cách làm, số liệu mẫu.

Overhead view of a clear rectangular plastic box of water on white paper over a foam board, toothpicks standing upright around it, student drawing lines with a pencil, desk in Nghe An

Chiết suất của nước vào khoảng 1,33, nghĩa là tỉ số sin góc tới trên sin góc khúc xạ khi ánh sáng đi từ không khí vào nước luôn gần bằng 1,33, dù góc tới là bao nhiêu. Bạn có thể tự đo con số này tại nhà với một hộp nhựa trong hình chữ nhật, vài chiếc tăm, tờ giấy trắng và thước đo độ, sai lệch thường chỉ vài phần trăm.

Bài gắn với chủ đề khúc xạ ánh sáng thường gặp ở Khoa học tự nhiên lớp 9 và phần quang học ở THPT. Khác với các thí nghiệm khúc xạ quen thuộc chỉ để "nhìn thấy" hiện tượng, bài này đi tới một con số: học sinh tự vẽ đường đi tia sáng, đo góc, dùng máy tính bỏ túi tính sin và kiểm xem tỉ số có thật sự không đổi hay không.

Mục tiêu và nguyên lý của phép đo

Khi ánh sáng đi xiên từ không khí vào nước, tia sáng bị bẻ gập về phía pháp tuyến (đường vuông góc với mặt phân cách). Góc giữa tia tới và pháp tuyến gọi là góc tới i; góc giữa tia trong nước và pháp tuyến gọi là góc khúc xạ r. Định luật khúc xạ (định luật Snell) nói: sin i : sin r = n, với n là chiết suất của nước so với không khí.

Câu hỏi thí nghiệm: với ba góc tới khác nhau, tỉ số sin i : sin r có giữ gần như không đổi không, và giá trị trung bình là bao nhiêu? Nếu tỉ số thay đổi lung tung theo góc, có thể cách vẽ sai; nếu ổn định quanh 1,3, phép đo đã thành công.

Thay vì dùng tia laser, bài dùng phương pháp "ngắm thẳng hàng" với tăm: mắt nhìn qua nước thấy hai chiếc tăm phía sau, rồi cắm thêm hai chiếc tăm phía trước sao cho cả bốn trông như nằm trên một đường. Đường thẳng qua các tăm chính là đường đi của tia sáng. Cách này an toàn hơn, không cần thiết bị, và dạy được kỹ năng dựng tia sáng bằng hình học.

Dụng cụ

Hộp nhựa đựng thực phẩm loại trong suốt, thành thẳng, đáy phẳng là phù hợp nhất. Thành hộp mỏng nên hầu như không làm lệch đường tia so với nước.

  • Một hộp nhựa trong hình chữ nhật, cạnh khoảng 10–15 cm, thành thẳng và trong (không mờ, không có hoa văn nổi).
  • Một tấm xốp hoặc bìa cứng dày làm đế để cắm tăm.
  • Giấy trắng khổ A4, băng dính, bút chì nhọn, thước kẻ dài.
  • Thước đo độ (thước đo góc) loại học sinh.
  • Sáu đến tám chiếc tăm tre, càng thẳng càng tốt.
  • Nước máy; có thể thêm vài giọt sữa hoặc màu nhạt nếu muốn nhìn rõ mặt nước, nhưng không bắt buộc.
  • Máy tính bỏ túi có hàm sin, hoặc ứng dụng máy tính trên điện thoại ở chế độ khoa học, đặt đơn vị độ.
  • Một chiếc đèn bàn chiếu từ trên xuống để dễ nhìn tăm.

An toàn

Tăm có đầu nhọn. Cắm tăm vào xốp bằng ngón tay ấn từ đầu tù, không ấn vào đầu nhọn. Trẻ nhỏ dưới 8 tuổi chỉ ngắm, người lớn cắm tăm. Thu gom tăm vào hộp sau khi xong.

Không dùng bút laser. Nhiều hướng dẫn trên mạng dùng tia laser cho đẹp. Bài này cố ý không dùng: tia laser chiếu vào mắt, kể cả qua phản xạ trên mặt nước hay thành hộp, có thể làm tổn thương mắt. Phương pháp ngắm tăm cho kết quả tương đương.

Nước gần giấy và đèn bàn. Đặt hộp nước ở giữa tấm xốp, không đổ quá đầy. Dây và ổ cắm của đèn bàn để xa khu vực có nước; lau ngay khi nước tràn.

Ngồi đúng tư thế khi ngắm. Ngắm từ độ cao ngang mặt bàn trong thời gian dài dễ mỏi cổ. Nghỉ giữa các lần ngắm, ngắm bằng một mắt và nhắm mắt kia cho chính xác hơn.

Các bước dựng tia và đo góc

Làm từng góc tới một, vẽ xong và nhấc tăm ra rồi mới làm góc tiếp theo trên tờ giấy mới hoặc vùng khác của giấy.

  1. Dán giấy trắng lên tấm xốp. Đặt hộp lên giấy, dùng bút chì vạch theo chu vi đáy hộp. Đổ nước vào hộp cao khoảng 4–5 cm.
  2. Chọn một điểm O trên cạnh dài phía sau của hộp (cạnh xa mắt). Vẽ pháp tuyến tại O: đường vuông góc với cạnh hộp. Dùng thước đo độ vẽ một đường xiên từ O ra phía ngoài hộp, lệch pháp tuyến 20 độ: đây là tia tới.
  3. Cắm hai chiếc tăm A và B trên đường tia tới, cách nhau khoảng 4 cm, tăm B gần O.
  4. Từ phía trước hộp (cạnh đối diện), cúi xuống ngang mặt nước, nhìn qua nước sao cho thấy chân hai tăm A, B qua nước. Dịch đầu tới khi A và B trông chồng lên nhau.
  5. Cắm tăm C sát cạnh trước của hộp sao cho C che khuất A và B. Cắm tăm D xa hơn, che khuất cả C, A, B. Bốn tăm giờ trông như một tăm duy nhất.
  6. Nhấc hộp và tăm ra. Nối C với D, kéo dài tới cạnh trước hộp, gặp tại điểm O′. Nối O với O′: đây là đường đi tia sáng trong nước. Đo góc r giữa OO′ và pháp tuyến tại O.
  7. Lặp lại với góc tới 40 độ và 60 độ. Ghi i và r vào bảng, tính sin i, sin r và tỉ số.

Số liệu mẫu (giả định) và tự tính lại

Số liệu giả định của một học sinh, góc đo bằng thước đo độ có vạch 1 độ:

Góc tới iGóc khúc xạ r đo đượcsin isin rTỉ số sin i : sin r
20 độ15 độ0,3420,2591,32
40 độ29 độ0,6430,4851,33
60 độ41 độ0,8660,6561,32

Tự kiểm một dòng: 0,643 : 0,485 ≈ 1,326, làm tròn 1,33. Trung bình ba tỉ số: (1,32 + 1,33 + 1,32) : 3 ≈ 1,32. So với giá trị tra bảng khoảng 1,33, sai lệch khoảng 0,01, tức dưới 1%.

Để thấy sai số đọc góc ảnh hưởng thế nào: nếu ở dòng 20 độ, học sinh đọc r = 14 độ thay vì 15 độ, sin r = 0,242 và tỉ số thành 1,41. Lệch 1 độ ở góc nhỏ gây sai lệch lớn. Ở góc 60 độ, đọc r = 40 độ thay vì 41 độ cho tỉ số 1,35, lệch ít hơn nhiều. Vì vậy các góc tới lớn cho kết quả đáng tin hơn với thước đo độ thông thường.

Giải thích: vì sao ánh sáng bị bẻ gập

Ánh sáng truyền trong nước chậm hơn trong không khí. Chiết suất chính là tỉ số giữa tốc độ ánh sáng trong chân không (gần bằng trong không khí) và tốc độ ánh sáng trong nước: n = c : v. Với n khoảng 1,33, ánh sáng trong nước đi với tốc độ khoảng 300.000 : 1,33 ≈ 225.000 km mỗi giây.

Hình dung một hàng lính đi xiên từ đường nhựa xuống bãi cát. Người chạm cát trước phải đi chậm lại trước, trong khi người bên kia vẫn đi nhanh, nên cả hàng xoay hướng. Mặt sóng ánh sáng cũng vậy: phía chạm nước trước chậm lại, làm tia sáng đổi hướng về phía pháp tuyến. Khi góc tới bằng 0 (chiếu thẳng góc), mọi điểm trên mặt sóng chạm nước cùng lúc nên tia không đổi hướng.

Chiết suất phụ thuộc chất và một chút vào màu ánh sáng. Nước đường đặc có chiết suất lớn hơn nước thường: dung dịch đường 20% theo khối lượng vào khoảng 1,36. Ngành thực phẩm dùng chính hiện tượng này trong khúc xạ kế để đo độ ngọt của nước trái cây. Sự phụ thuộc vào màu là nguyên nhân tán sắc, nhưng chênh lệch giữa các màu trong nước chỉ cỡ 0,01, quá nhỏ để thấy bằng phương pháp ngắm tăm.

Nguồn sai số và biến thể

Tăm không thẳng đứng. Tăm nghiêng làm phần chân và phần đầu không trùng nhau. Luôn ngắm phần chân tăm sát mặt giấy, và cắm tăm vuông góc với mặt xốp.

Đọc góc trên thước đo độ. Đặt tâm thước đúng điểm O và vạch 0 trùng pháp tuyến. Đọc ở mép vạch mảnh nhất. Với góc nhỏ, sai 1 độ gây sai lệch lớn, nên ưu tiên góc 40–60 độ.

Thành hộp không phẳng. Hộp nhựa thành cong hoặc có gờ làm tia lệch thêm. Chọn hộp thành thẳng, ngắm qua phần giữa thành, tránh góc hộp.

Biến thể nước đường. Pha khoảng 50 g đường vào 200 g nước, khuấy tan, đo lại ba góc. Dự đoán tỉ số lớn hơn nước thường. Phép đo bằng tăm khó phân biệt chênh 0,03, nên đây là bài tập tốt để bàn về độ nhạy của phương pháp.

Biến thể góc tới lớn và phản xạ toàn phần. Đặt mắt ở trong nước là không làm được, nhưng có thể quan sát phản xạ toàn phần khi nhìn qua thành bên của hộp vào mặt nước từ dưới lên: ở góc đủ xiên, mặt nước sáng như gương.

Biến thể đồ thị. Đo năm góc tới 10, 20, 30, 40, 50, 60 độ, vẽ đồ thị sin i theo sin r. Các điểm nằm gần một đường thẳng qua gốc, độ dốc chính là chiết suất.

Ghi bảng, vẽ đồ thị và viết kết luận

Bảng số liệu nên có năm cột như bảng mẫu, cộng thêm một cột ghi chú cho từng lần ngắm: ngắm có khó không, tăm có hơi nghiêng không. Những ghi chú nhỏ này giúp giải thích khi một dòng cho tỉ số lệch hẳn so với các dòng còn lại. Nếu làm từ năm góc trở lên, đồ thị sin i theo sin r là cách trình bày thuyết phục nhất: các điểm nằm quanh một đường thẳng đi qua gốc toạ độ, và độ dốc của đường đó là chiết suất.

Kết luận nên viết theo ba ý. Thứ nhất, tỉ số sin i : sin r gần như không đổi khi thay đổi góc tới, đúng như định luật khúc xạ. Thứ hai, giá trị trung bình đo được (khoảng 1,32 trong ví dụ) gần với giá trị tra bảng 1,33. Thứ ba, nguồn sai số lớn nhất là đọc góc khúc xạ, đặc biệt ở góc tới nhỏ.

Một câu hỏi hay để mở rộng: nếu đổ dầu ăn thay cho nước, tỉ số sẽ lớn hơn hay nhỏ hơn? Dầu ăn có chiết suất khoảng 1,47, lớn hơn nước, nên tia trong dầu sẽ gập về phía pháp tuyến nhiều hơn. Học sinh có thể dự đoán góc khúc xạ cho góc tới 60 độ trước khi đo (khoảng 36 độ), rồi so với kết quả thật. Nhớ đổ dầu đã dùng vào túi kín rồi bỏ thùng rác, không đổ xuống bồn rửa.

Câu hỏi thường gặp

Thí nghiệm này khác gì thí nghiệm chiếc đũa trông như gãy trong cốc nước?

Đũa gãy và đồng xu hiện ra cho thấy hiện tượng khúc xạ tồn tại, nhưng không đo được gì. Thí nghiệm này dựng chính xác đường đi tia sáng, đo góc và tính ra chiết suất, nên kiểm được định luật khúc xạ bằng số liệu thay vì chỉ quan sát.

Vì sao không dùng bút laser cho nhanh?

Bút laser cho tia sáng nhìn thấy rõ, nhưng rủi ro chiếu vào mắt khi tia phản xạ trên mặt nước và thành hộp là có thật, nhất là với trẻ em. Phương pháp ngắm tăm cho kết quả gần bằng, lại rèn kỹ năng dựng hình, nên được chọn cho làm tại nhà.

Thành hộp nhựa có làm sai kết quả không?

Thành hộp mỏng và hai mặt song song, nên tia đi qua thành chỉ bị dịch ngang rất ít mà không đổi hướng. Ảnh hưởng nhỏ hơn nhiều so với sai số đọc góc. Thành dày hoặc cong mới gây sai đáng kể.

Dùng máy tính trên điện thoại tính sin thế nào?

Xoay ngang điện thoại để mở chế độ khoa học, kiểm tra máy đang ở đơn vị độ (thường có chữ Deg hoặc Rad để chuyển), nhập số góc rồi bấm nút sin. Thử trước với sin 30 độ, nếu ra 0,5 là đặt đúng đơn vị.

Học sinh lớp 9 có cần biết hàm sin không?

Chương trình Khoa học tự nhiên lớp 9 thường giới thiệu khúc xạ ở mức định tính, còn tỉ số lượng giác học trong môn Toán cùng năm. Học sinh có thể chỉ cần đo góc và so sánh, phần tính sin làm cùng thầy cô hoặc phụ huynh, coi như bài vận dụng liên môn.

Đo được tỉ số 1,5 thì có phải sai hoàn toàn?

Không hẳn sai hoàn toàn mà có lỗi hệ thống, thường là đọc góc so với cạnh hộp thay vì so với pháp tuyến, hoặc nối nhầm điểm O′. Vẽ lại pháp tuyến, kiểm tra cách đọc góc, và thử ở góc tới 60 độ, nơi sai số đọc góc ảnh hưởng ít nhất.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138