ThucNghiem.comThực Nghiệm
Phương pháp khoa học khi làm thí nghiệm

Cách vẽ đồ thị từ số liệu thí nghiệm trên giấy kẻ ô: chọn trục, chia thang, vẽ đường

Vẽ đồ thị từ bảng số liệu thí nghiệm: biến nào trục ngang, chia thang dễ đọc, chấm điểm, vẽ đường xu hướng, đọc độ dốc. Ví dụ cốc nước ấm nguội dần.

Close view of a student hand drawing a smooth curve on blank graph paper with a pencil, a glass of water and a thermometer resting nearby on a desk in Lam Dong, overhead angle

Vẽ đồ thị thí nghiệm đúng cách là đặt biến bạn thay đổi lên trục ngang, biến bạn đo lên trục đứng, chia thang sao cho các điểm trải trên phần lớn tờ giấy, chấm từng điểm chính xác rồi vẽ một đường xu hướng trơn đi qua giữa các điểm. Đồ thị tốt cho người xem nhận ra quy luật trong vài giây, điều mà một bảng số liệu dài khó làm được.

Bài viết đi qua từng bước với số liệu giả định của một thí nghiệm quen thuộc: theo dõi nhiệt độ một cốc nước ấm nguội dần trong phòng. Phần nước ấm do người lớn chuẩn bị, không dùng nước sôi. Bạn sẽ thấy cách chọn thang cho trục, chỗ nào nên và không nên bắt đầu từ số không, vì sao không nối các điểm bằng thước kẻ, và cách đọc ra tốc độ nguội từ độ dốc của đường.

Số liệu dùng để vẽ

Một cốc thuỷ tinh đựng 200 ml nước ấm khoảng 60 độ C, đặt trên bàn trong phòng không bật quạt, nhiệt độ phòng khoảng 28 độ C. Nhiệt kế để yên trong cốc, đọc theo các mốc thời gian. Số liệu giả định.

Thời gian (phút)02468101520
Nhiệt độ nước (độ C)6054494542393431

Để ý rằng các mốc thời gian không cách đều ở cuối: từ phút 10 trở đi, người làm chuyển sang đọc mỗi năm phút vì nhiệt độ đã thay đổi chậm. Đây là một lựa chọn hợp lý, và đồ thị sẽ xử lý được việc này nếu bạn chia thang đúng, điều mà biểu đồ cột không làm được.

Nhìn bảng, bạn thấy nhiệt độ giảm, nhưng khó cảm nhận ngay tốc độ giảm thay đổi ra sao. Hai phút đầu giảm 6 độ, năm phút cuối chỉ giảm 3 độ. Đồ thị sẽ biến những phép trừ đó thành một hình dạng nhìn thấy được.

Đồ thị đường hay biểu đồ cột

Đồ thị đường cho biến thay đổi liên tục. Khi biến trên trục ngang là con số có thể lấy mọi giá trị ở giữa, như thời gian, nhiệt độ, độ cao, khối lượng, hãy dùng đồ thị điểm và đường. Giữa phút 4 và phút 6 vẫn có nhiệt độ, và đường xu hướng cho phép bạn đọc ước lượng giá trị đó.

Biểu đồ cột cho biến dạng loại. Khi trục ngang là các loại rời rạc, như ba loại cốc thuỷ tinh, nhựa, sứ, hãy dùng biểu đồ cột. Không có "giữa cốc nhựa và cốc sứ", nên nối các cột bằng đường là vô nghĩa.

Đếm số lần thì cũng là cột. Số hạt nảy mầm trong mỗi khay, số lần đồng xu ngửa, số học sinh chọn mỗi đáp án đều là đếm theo nhóm, hợp với biểu đồ cột.

Biểu đồ tròn ít dùng trong thí nghiệm. Biểu đồ tròn chỉ hợp khi muốn cho thấy các phần của một tổng thể, như tỷ lệ thành phần trong một hỗn hợp. Kết quả thí nghiệm so sánh các mức hiếm khi có dạng đó.

Kẻ trục và chia thang

Phần này quyết định đồ thị dễ đọc hay rối. Làm bằng bút chì để sửa được.

  1. Chọn trục. Thời gian, biến bạn chủ động chọn mốc, đặt trên trục ngang. Nhiệt độ, biến bạn đo, đặt trên trục đứng. Quy ước này giúp mọi người đọc đồ thị theo cùng một cách.
  2. Tìm khoảng giá trị của mỗi trục. Thời gian từ 0 đến 20 phút. Nhiệt độ từ 31 đến 60 độ C.
  3. Chọn bước chia dễ đọc. Mỗi ô lớn nên ứng với 1, 2, 5 hoặc 10 đơn vị, hoặc các bội số mười của chúng. Tránh bước 3 hay 7, vì chấm điểm 34 độ trên thang bước 3 rất dễ sai. Ở ví dụ này, trục ngang có thể lấy mỗi ô lớn 2 phút, trục đứng mỗi ô lớn 5 độ C.
  4. Cho đồ thị chiếm hơn nửa tờ giấy theo mỗi chiều. Nếu chọn thang quá thưa, mọi điểm dồn vào một góc nhỏ và hình dạng đường bị mất.
  5. Quyết định có bắt đầu từ không hay không. Trục thời gian bắt đầu từ 0 là tự nhiên. Trục nhiệt độ nếu bắt đầu từ 0 độ C thì toàn bộ số liệu chỉ chiếm nửa trên, nên có thể bắt đầu từ 25 hoặc 30 độ C, với một ký hiệu ngắt dạng gấp khúc nhỏ ở gốc trục để báo rằng trục không bắt đầu từ không.
  6. Ghi tên trục kèm đơn vị. "Thời gian (phút)" và "Nhiệt độ nước (độ C)". Một đồ thị thiếu đơn vị không đọc được.
  7. Đặt tên đồ thị ở phía trên, nói rõ đồ thị thể hiện gì: "Nhiệt độ của 200 ml nước ấm nguội dần trong phòng khoảng 28 độ C".

Khi trục đứng không bắt đầu từ không, hãy cẩn thận khi diễn giải. Độ dốc vẫn đúng, nhưng chiều cao tương đối của các điểm sẽ phóng đại khác biệt. Đây cũng là thủ thuật mà các biểu đồ gây hiểu lầm trên mạng hay dùng, nên bạn cần ghi ký hiệu ngắt trục để trung thực với người xem.

Chấm điểm và vẽ đường xu hướng

Chấm mỗi cặp số liệu bằng một dấu nhân nhỏ hoặc một chấm có vòng tròn quanh, đủ rõ để nhìn thấy nhưng không quá to đến mức che lẫn nhau. Dùng thước dóng từ trục ngang lên và từ trục đứng sang để đặt điểm chính xác, đặc biệt với các giá trị lẻ như 49 hay 31 độ C.

Sau khi chấm đủ, lùi ra nhìn toàn bộ các điểm và tự hỏi: chúng nằm gần một đường thẳng hay một đường cong? Với cốc nước nguội dần, các điểm rõ ràng tạo thành một đường cong, dốc ở đầu rồi thoải dần. Vẽ một đường trơn tay đi qua giữa các điểm, sao cho số điểm nằm trên và dưới đường gần bằng nhau. Đường không bắt buộc đi qua từng điểm, vì mỗi điểm đều có sai số đo.

Lỗi rất phổ biến là dùng thước nối từng điểm với điểm kế tiếp thành một đường gấp khúc. Đường gấp khúc ngụ ý rằng nhiệt độ thay đổi đều giữa hai lần đo rồi đột ngột đổi tốc độ đúng tại thời điểm đo, điều không đúng với hầu hết hiện tượng tự nhiên. Đường gấp khúc chỉ hợp lý khi bạn thật sự không biết gì về những gì xảy ra giữa các lần đo, như số liệu thời tiết theo từng ngày.

Nếu các điểm gần như nằm trên một đường thẳng, dùng thước kẻ một đường thẳng đi qua giữa đám điểm, gọi là đường thẳng khớp nhất, thay vì nối điểm đầu với điểm cuối. Một điểm nằm lệch hẳn khỏi xu hướng chung cần được khoanh lại và kiểm tra trong sổ: có ghi nhầm không, có sự cố gì ở lần đo đó không.

Khi có số liệu lặp lại, bạn có thể vẽ thêm một vạch dọc ngắn qua mỗi điểm, từ giá trị nhỏ nhất đến lớn nhất trong các lần lặp. Vạch đó cho người xem biết điểm nào chắc chắn, điểm nào dao động nhiều.

Đọc đồ thị: nội suy và độ dốc

Đồ thị không chỉ để minh hoạ mà còn là công cụ để đọc ra thông tin mới. Thao tác đầu tiên là nội suy: đọc giá trị ở giữa hai lần đo. Muốn biết nhiệt độ ở phút 12, bạn dóng từ 12 trên trục ngang lên gặp đường cong, rồi dóng sang trục đứng, đọc được khoảng 37 độ C. Bạn không hề đo ở phút 12, nhưng đường xu hướng cho phép ước lượng hợp lý.

Thao tác thứ hai là ngoại suy: kéo dài đường ra ngoài vùng số liệu. Việc này cần dè dặt hơn nhiều. Kéo đường cong tiếp sau phút 20, bạn có thể đoán nước sẽ tiến dần về nhiệt độ phòng khoảng 28 độ C chứ không xuống thấp hơn. Đó là dự đoán hợp lý vì có cơ sở vật lý. Nhưng nếu kéo thẳng đoạn đầu dốc xuống, bạn sẽ ra kết luận vô lý rằng nước lạnh hơn phòng sau chừng mười phút.

Thao tác thứ ba là đọc độ dốc, tức tốc độ thay đổi. Ở đoạn từ phút 0 đến phút 2, nhiệt độ giảm 6 độ trong 2 phút, tức 3 độ mỗi phút. Ở đoạn từ phút 15 đến phút 20, giảm 3 độ trong 5 phút, tức 0,6 độ mỗi phút. Nước nguội nhanh khi còn nóng hơn phòng nhiều và chậm dần khi chênh lệch nhỏ lại. Đó là một quy luật quen thuộc về truyền nhiệt, và đồ thị cho bạn thấy nó bằng mắt trước khi bạn học tên gọi của nó.

Vẽ bằng bảng tính và những lỗi hay gặp

Bảng tính trên máy tính hoặc điện thoại vẽ đồ thị nhanh và sạch, nhưng mặc định của phần mềm không phải lúc nào cũng đúng cho thí nghiệm. Kiểm những điểm dưới đây dù vẽ tay hay vẽ bằng máy.

  • Chọn đúng kiểu đồ thị điểm có trục ngang là số. Kiểu "đồ thị đường" mặc định của nhiều bảng tính coi các mốc 0, 2, 4, 6, 8, 10, 15, 20 là cách đều nhau, làm méo đoạn cuối.
  • Tắt kiểu nối điểm gấp khúc nếu phần mềm tự bật; thêm đường xu hướng phù hợp thay vào.
  • Kiểm tên trục và đơn vị; phần mềm thường để trống hoặc ghi tên cột chung chung.
  • Không dùng hiệu ứng ba chiều, bóng đổ hay nhiều màu không cần thiết. Chúng làm khó đọc giá trị.
  • Đặt biến thay đổi trên trục ngang; nếu bảng tính đảo trục, sửa lại.
  • Vẽ tay thì kiểm thang: hai ô cạnh nhau có ứng với cùng một bước không, có ô nào bị nhảy cóc không.

Nhiều giáo viên vẫn yêu cầu học sinh vẽ tay ít nhất vài lần trước khi dùng bảng tính, vì khi tự chia thang và chấm điểm, bạn hiểu đồ thị sâu hơn nhiều. Sau khi đã thành thạo, dùng bảng tính để tiết kiệm thời gian là hoàn toàn hợp lý, miễn bạn kiểm lại từng chỗ mà phần mềm tự quyết định thay mình.

Câu hỏi thường gặp

Có bắt buộc trục đứng phải bắt đầu từ số không không?

Không bắt buộc với đồ thị điểm và đường, nhất là khi số liệu nằm xa số không như nhiệt độ từ 31 đến 60 độ C. Khi không bắt đầu từ không, nên ghi ký hiệu ngắt trục ở gốc. Với biểu đồ cột thì nên bắt đầu từ không, vì chiều cao cột được hiểu là độ lớn.

Vẽ đường cong bằng tay mà không đẹp thì có sao không?

Không sao, miễn đường trơn, đi qua giữa đám điểm và thể hiện đúng xu hướng. Có thể vẽ nhẹ bằng bút chì vài lần rồi tô lại đường ưng ý nhất. Một số học sinh dùng thước cong, nhưng tay vẫn là đủ cho thí nghiệm phổ thông.

Có nên vẽ hai thí nghiệm trên cùng một đồ thị không?

Nên, khi muốn so sánh, chẳng hạn cốc thuỷ tinh và cốc sứ nguội dần cùng điều kiện. Dùng hai kiểu ký hiệu khác nhau cho điểm, như dấu nhân và vòng tròn, kèm chú thích. Hai trục phải chung đơn vị và chung thang.

Vì sao các mốc thời gian không cách đều mà vẫn vẽ được đồ thị?

Vì trên đồ thị điểm, mỗi điểm được đặt theo giá trị thật của nó trên trục ngang, không theo thứ tự trong bảng. Phút 15 nằm cách phút 10 năm ô nhỏ nếu mỗi ô là một phút. Chỉ biểu đồ cột hay kiểu đồ thị đường mặc định của bảng tính mới coi các mốc là cách đều.

Học sinh tiểu học có nên tập vẽ đồ thị không?

Có thể bắt đầu bằng biểu đồ cột đơn giản trên giấy kẻ ô, như số hạt nảy mầm mỗi ngày hay chiều cao cây theo tuần. Các em tô cột theo số đếm và nhìn thấy sự thay đổi. Đồ thị đường với chia thang có thể để tới những năm cuối tiểu học hoặc trung học cơ sở.

Đường xu hướng và phương trình đường thẳng mà bảng tính đưa ra có đáng tin không?

Phương trình chỉ mô tả đường khớp nhất với điểm bạn đưa vào, không chứng minh quy luật thật là đường thẳng. Nếu các điểm rõ ràng cong mà vẫn ép đường thẳng, phương trình sẽ sai lệch. Hãy nhìn hình dạng các điểm trước, rồi mới chọn kiểu đường xu hướng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138