ThucNghiem.comThực Nghiệm
Phương pháp khoa học khi làm thí nghiệm

Cách tính trung bình kết quả thí nghiệm: lặp ba lần, số đo bất thường và làm tròn

Tính trung bình các lần lặp thí nghiệm từng bước, đọc khoảng biến thiên, xử lý số đo bất thường mà không xoá dữ liệu, và làm tròn đúng theo dụng cụ đo.

Top-down shot of strips of paper towel hanging into small cups of blue water on a balcony table in Nha Trang, a student hand holding a ruler beside them, crisp daylight

Trung bình kết quả thí nghiệm là tổng các lần đo ở cùng một điều kiện chia cho số lần đo, làm tròn về cùng mức chi tiết mà dụng cụ đọc được. Trước khi cộng, bạn cần nhìn các lần đo xem có lần nào lệch hẳn không; sau khi chia, bạn nên ghi kèm khoảng biến thiên để người đọc biết các lần đo dao động cỡ nào.

Bài viết đi qua quy trình đó bằng một thí nghiệm dễ làm: nhúng đầu dưới dải khăn giấy vào nước có pha màu thực phẩm và đo chiều cao nước leo lên theo thời gian. Bạn sẽ thấy cách tính từng dòng, cách xử lý một lần đo trục trặc mà không xoá dữ liệu, và vì sao con số máy tính trả về như 4,566666 không nên chép nguyên vào bảng.

Vì sao cần lặp lại rồi mới lấy trung bình

Một lần đo đơn lẻ có thể rơi vào lúc gió thổi, lúc tay bấm chậm, lúc dải giấy bị gấp mép. Bạn không biết lần đo đó là bình thường hay bất thường nếu không có lần khác để so. Lặp lại ít nhất ba lần cho mỗi mức là con số tối thiểu thường được khuyên trong thí nghiệm của học sinh: hai lần mà khác nhau thì không biết tin lần nào, ba lần thì có thể thấy hai lần gần nhau và một lần lệch.

Lặp lại có hai công dụng. Công dụng thứ nhất là giảm ảnh hưởng của sai số ngẫu nhiên khi lấy trung bình. Công dụng thứ hai, ít được nhắc nhưng quan trọng không kém, là cho thấy mức độ dao động của chính thí nghiệm. Nếu ba lần đo ở cùng điều kiện chênh nhau tới một phần ba giá trị, mọi khác biệt nhỏ giữa các mức đều đáng ngờ.

Lặp lại nghĩa là làm lại toàn bộ từ đầu với vật liệu mới: dải giấy mới, cốc nước mới, bấm giờ lại từ đầu. Đọc thước ba lần trên cùng một dải giấy chỉ kiểm tra cách đọc của bạn, không phải lặp lại thí nghiệm. Cả hai đều có ích, nhưng đừng nhầm cái này với cái kia khi ghi báo cáo.

Tính trung bình từng bước

Thí nghiệm mẫu: cắt dải khăn giấy rộng 2 cm, treo cho đầu dưới chạm mặt nước màu khoảng nửa centimét, đo chiều cao vệt nước tính từ mặt nước sau 1, 2, 4 và 8 phút. Mỗi mức thời gian dùng một dải mới, làm ba lần.

  1. Ghi các lần đo vào cùng một hàng. Ví dụ mức 2 phút: 4,5 cm; 4,4 cm; 4,8 cm.
  2. Nhìn trước khi cộng. Ba số này có gần nhau không? Chênh lớn nhất là 4,8 trừ 4,4 bằng 0,4 cm, khá nhỏ so với giá trị khoảng 4,5 cm. Không có lần nào lệch hẳn.
  3. Cộng các lần đo. 4,5 cộng 4,4 cộng 4,8 bằng 13,7 cm.
  4. Chia cho số lần đo. 13,7 chia 3 bằng 4,5666… cm.
  5. Làm tròn. Thước đọc được đến milimét, tức một chữ số sau dấu phẩy khi tính bằng centimét. Làm tròn 4,5666 thành 4,6 cm.
  6. Ghi khoảng biến thiên. Từ 4,4 đến 4,8 cm, tức chênh 0,4 cm. Có thể viết gọn là 4,6 cm, dao động từ 4,4 đến 4,8 cm.

Bước hai là bước hay bị bỏ. Máy tính sẽ cộng và chia mọi thứ bạn đưa vào, kể cả một con số ghi nhầm. Chỉ có mắt người mới thấy được rằng 3,9 cm đứng giữa 6,0 và 6,3 cm là chuyện không bình thường.

Bảng số liệu mẫu với một lần đo trục trặc

Số liệu giả định của thí nghiệm dải khăn giấy, chiều cao vệt nước tính bằng centimét. Ở mức 4 phút, lần thứ ba dải giấy bị dính vào thành cốc.

Thời gianLần 1Lần 2Lần 3Ghi chúTrung bìnhKhoảng biến thiên
1 phút3,13,43,23,20,3
2 phút4,54,44,84,60,4
4 phút6,06,33,9 (gạch) thay bằng 6,1Lần 3 dải giấy dính thành cốc, đã làm lại6,10,3
8 phút7,98,28,08,00,3

Tính lại từng dòng: mức 1 phút có tổng 9,7 chia 3 bằng 3,23, làm tròn 3,2 cm. Mức 4 phút sau khi làm lại có tổng 6,0 cộng 6,3 cộng 6,1 bằng 18,4, chia 3 bằng 6,13, làm tròn 6,1 cm. Mức 8 phút có tổng 24,1 chia 3 bằng 8,03, làm tròn 8,0 cm.

Nếu cứ giữ con số 3,9 và chia đều, trung bình mức 4 phút sẽ là 16,2 chia 3 bằng 5,4 cm, làm đồ thị gãy khúc như thể nước leo chậm lại bất thường ở phút thứ tư. Nhìn vào các mức khác, bạn thấy rõ nước leo nhanh lúc đầu rồi chậm dần: từ phút 1 lên phút 2 thêm 1,4 cm, từ phút 2 lên phút 4 thêm 1,5 cm dù khoảng thời gian dài gấp đôi, từ phút 4 lên phút 8 thêm 1,9 cm dù dài gấp bốn lần. Một con số trục trặc không được xử lý có thể làm méo cả câu chuyện ấy.

Xử lý số đo bất thường mà không gian lận

Không xoá khỏi sổ. Gạch ngang một nét để vẫn đọc được số cũ, ghi lý do bên cạnh. Sổ thí nghiệm không có tẩy là nguyên tắc chung của người làm khoa học, vì dữ liệu gốc là bằng chứng.

Chỉ loại khi có lý do cụ thể. Dải giấy dính thành cốc, bấm nhầm nút, có người va vào bàn: đó là lý do. "Con số này không giống mong đợi" thì không phải lý do. Nếu không tìm được nguyên nhân, giữ lại con số và nói rõ trong báo cáo.

Làm lại ngay khi có thể. Lần làm lại trong cùng buổi, cùng điều kiện có giá trị hơn nhiều so với tính trung bình của hai lần còn lại.

Nếu không làm lại được, tính cả hai cách và ghi rõ. Ví dụ: "Trung bình ba lần là 5,4 cm; nếu bỏ lần 3 do dải giấy dính thành cốc, trung bình hai lần còn lại là 6,2 cm." Người đọc có đủ thông tin để tự đánh giá.

Khi có nhiều lần đo, trung vị là một lựa chọn. Trung vị là số đứng giữa khi xếp các lần đo theo thứ tự. Với năm lần đo trong đó có một số lệch, trung vị ít bị kéo lệch hơn trung bình. Với ba lần đo thì nên làm lại hơn là dựa vào trung vị.

Làm tròn: bao nhiêu chữ số là trung thực

Máy tính bỏ túi hay bảng tính sẽ trả về 4,566666667. Chép nguyên con số đó vào bảng là nói với người đọc rằng bạn đo được đến phần tỷ centimét, trong khi thước chỉ đọc được đến milimét. Quy tắc dễ nhớ: làm tròn trung bình về cùng hàng với các số đo gốc. Số đo gốc có một chữ số sau dấu phẩy thì trung bình cũng một chữ số sau dấu phẩy.

Một số giáo viên cho phép giữ thêm một chữ số ở trung bình, vì trung bình của nhiều lần đo có thể đáng tin hơn từng lần một. Cách nào cũng được, miễn là nhất quán trong cả bảng và không giữ quá một chữ số thừa.

Quy tắc làm tròn thông thường: nhìn chữ số ngay sau hàng cần giữ, nếu từ 5 trở lên thì tăng chữ số cuối thêm một, nếu nhỏ hơn 5 thì giữ nguyên. 4,566 làm tròn một chữ số thập phân thành 4,6; 3,23 thành 3,2; 6,15 thành 6,2. Chỉ làm tròn một lần ở kết quả cuối, không làm tròn ở bước trung gian rồi lại làm tròn tiếp, vì sai lệch có thể cộng dồn.

Khi dùng bảng tính trên máy tính hay điện thoại, hàm tính trung bình sẵn có giúp tránh cộng nhầm, nhưng bạn vẫn phải tự quyết định số chữ số hiển thị và vẫn phải tự nhìn các số đo trước khi tính. Bảng tính không biết dải giấy nào dính thành cốc.

Những lỗi tính toán hay gặp

Kiểm lại bảng số liệu của mình theo danh sách dưới đây trước khi vẽ đồ thị hay viết kết luận.

  • Chia sai số lần: có ba lần đo nhưng một lần bị gạch, lại vẫn chia cho ba.
  • Trộn đơn vị: hai lần ghi bằng centimét, một lần ghi bằng milimét, cộng thẳng với nhau.
  • Tính trung bình của các mức khác nhau: cộng kết quả ở 1 phút với kết quả ở 8 phút rồi chia hai. Trung bình chỉ có nghĩa giữa các lần lặp ở cùng một điều kiện.
  • Làm tròn quá tay: làm tròn từng lần đo trước khi cộng, khiến trung bình lệch đi.
  • Không ghi khoảng biến thiên: người đọc không biết 4,6 cm là chắc chắn hay dao động từ 3 đến 6 cm.
  • Lấy trung bình cho những đại lượng không nên lấy, chẳng hạn trung bình màu sắc hay trung bình "có hay không". Với những kết quả dạng loại, hãy đếm số lần mỗi loại xuất hiện.

Lỗi thứ ba nghe có vẻ hiển nhiên, nhưng xuất hiện khá thường xuyên khi học sinh muốn có "một con số kết luận" cho cả thí nghiệm. Thí nghiệm có nhiều mức thì kết luận nằm ở cách kết quả thay đổi giữa các mức, thể hiện bằng bảng và đồ thị, không phải bằng một trung bình chung.

Viết kết quả kèm khoảng dao động trong báo cáo

Sau khi có trung bình, bạn cần trình bày nó sao cho người đọc hiểu được cả con số lẫn độ tin cậy của con số. Cách đơn giản và trung thực nhất cho học sinh trung học cơ sở là ghi trung bình kèm khoảng từ lần đo nhỏ nhất đến lớn nhất, như "6,1 cm, các lần đo từ 6,0 đến 6,3 cm". Người đọc nhìn vào là biết ngay các lần lặp khá sát nhau.

Một cách viết gọn hơn mà nhiều giáo viên chấp nhận là dùng nửa khoảng biến thiên làm mức dao động: lấy lần lớn nhất trừ lần nhỏ nhất rồi chia hai. Với mức 2 phút, khoảng biến thiên là 0,4 cm, nửa khoảng là 0,2 cm, nên có thể viết 4,6 cộng trừ 0,2 cm. Đây là ước lượng thô, phù hợp với số lần đo ít; ở lớp 10 bạn sẽ gặp cách tính sai số chặt chẽ hơn dựa trên độ lệch của từng lần đo so với trung bình.

Khi so hai mức với nhau, hãy nhìn cả khoảng dao động chứ không chỉ trung bình. Nếu mức A trung bình 4,6 cm dao động từ 4,4 đến 4,8 cm, còn mức B trung bình 4,8 cm dao động từ 4,5 đến 5,1 cm, hai khoảng chồng lên nhau khá nhiều. Lúc đó nói "B cao hơn A" là quá vội; câu đúng hơn là "chưa thấy khác biệt rõ giữa A và B với ba lần đo". Còn mức 4 phút và mức 8 phút trong bảng mẫu thì khoảng dao động cách xa nhau, khác biệt là rõ ràng.

Thói quen ghi khoảng dao động cũng giúp ích khi vẽ đồ thị: bạn có thể kẻ một vạch dọc ngắn qua mỗi điểm trung bình, từ giá trị nhỏ nhất đến lớn nhất, để người xem thấy ngay điểm nào chắc, điểm nào còn dao động nhiều.

Câu hỏi thường gặp

Ba lần lặp có đủ không, hay phải làm năm, mười lần?

Ba lần là mức tối thiểu hợp lý cho thí nghiệm ở nhà, đủ để thấy một lần lệch. Nếu ba lần chênh nhau nhiều, hoặc khác biệt giữa các mức nhỏ, nên tăng lên năm lần. Thí nghiệm nhanh và rẻ như dải khăn giấy thì làm thêm không tốn bao nhiêu.

Khoảng biến thiên và sai số khác nhau thế nào?

Khoảng biến thiên là hiệu giữa lần đo lớn nhất và nhỏ nhất, cho biết các lần đo trải rộng cỡ nào. Sai số là khái niệm rộng hơn, gồm cả phần lệch hệ thống mà khoảng biến thiên không thấy được. Ở bậc trung học phổ thông, bạn sẽ học cách tính sai số tuyệt đối dựa trên các lần đo.

Có được dùng trung bình hai lần nếu lần thứ ba bị hỏng không?

Được, nếu bạn có lý do rõ ràng cho lần hỏng và ghi lại trong báo cáo. Tốt hơn vẫn là làm lại lần thứ ba trong cùng điều kiện. Điều không được là bỏ lần đo chỉ vì nó không khớp với điều bạn mong.

Vì sao nước leo lên dải khăn giấy chậm dần theo thời gian?

Nước leo lên nhờ hiện tượng mao dẫn trong các khe nhỏ giữa sợi giấy. Càng lên cao, cột nước càng nặng và quãng đường nước phải đi trong khe hẹp càng dài, ma sát với sợi giấy càng lớn, nên tốc độ leo giảm dần. Bay hơi ở bề mặt giấy cũng góp phần.

Nên ghi trung bình vào sổ ngay hay tính sau?

Ghi các lần đo thô ngay khi đo, còn trung bình có thể tính sau khi làm xong một mức hoặc cả thí nghiệm. Điều quan trọng là luôn giữ số liệu thô trong sổ, vì trung bình có thể tính lại, còn số liệu thô bị mất thì không lấy lại được.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138