Một thí nghiệm trong sách giáo khoa chỉ thành dự án dự thi khi bạn hỏi được một câu mà sách chưa trả lời, rồi tự đo để trả lời nó. Thí nghiệm trong sách được thiết kế để ai làm cũng ra cùng một kết quả, vì mục đích của nó là minh hoạ kiến thức. Dự án thì ngược lại: kết quả chưa ai biết trước, kể cả thầy cô hướng dẫn.
Bài này dành cho học sinh THCS và THPT đã làm vài thí nghiệm ở nhà, thấy thích và muốn mang một ý tưởng đến cuộc thi khoa học kỹ thuật dành cho học sinh. Cách làm gói trong ba bước: đổi một biến số, thêm phép đo bằng con số, và gắn câu hỏi với một nhu cầu có thật quanh bạn. Mọi ví dụ số liệu trong bài là ví dụ giả định để minh hoạ.
Thí nghiệm minh hoạ và dự án nghiên cứu khác nhau ở đâu
Thí nghiệm pin chanh trong sách cho bạn thấy hai kim loại khác nhau cắm vào quả chanh sinh ra hiệu điện thế. Kết luận đã có sẵn ở cuối trang, việc của bạn là thấy tận mắt. Đó là thí nghiệm minh hoạ: câu hỏi do người soạn sách đặt, đáp án đã biết, và làm sai thì gọi là "không ra kết quả".
Dự án nghiên cứu bắt đầu ở chỗ bạn hỏi tiếp. Vỏ trái cây bỏ đi ở chợ có tạo được hiệu điện thế như quả tươi không? Để vài ngày thì hiệu điện thế giảm thế nào? Cùng một quả chanh, cắm hai thanh kim loại cách nhau 2 cm khác gì cách nhau 6 cm? Không câu nào trong số này có đáp án ở cuối sách, và kết quả nào bạn đo được cũng là kết quả, kể cả khi nó trái với điều bạn đoán.
Khác biệt thứ hai là độ dày của bằng chứng. Thí nghiệm minh hoạ làm một lần là đủ. Dự án cần lặp lại nhiều lần, có mẫu so sánh, có bảng số liệu và có giải thích vì sao số liệu dao động. Giám khảo ở các cuộc thi khoa học kỹ thuật dành cho học sinh thường không hỏi "em làm có ra không" mà hỏi "em làm mấy lần, chênh nhau bao nhiêu, em giải thích chỗ chênh đó thế nào". Chuẩn bị cho câu hỏi đó ngay từ đầu là cách nhanh nhất để thí nghiệm ở nhà lớn lên thành dự án.
Bước một: đổi đúng một biến số
Liệt kê mọi thứ có thể thay đổi trong thí nghiệm gốc. Với pin chanh, danh sách có thể gồm loại quả, độ chín, loại kim loại, diện tích kim loại chạm vào quả, khoảng cách giữa hai cực, nhiệt độ phòng, số quả nối tiếp. Viết ra giấy, đừng giữ trong đầu, vì danh sách này sẽ là phần "các biến cần giữ nguyên" của bạn sau này.
Chọn một biến bạn tò mò thật sự và đo được. Độ chín nghe hấp dẫn nhưng khó đo bằng con số ở nhà. Khoảng cách giữa hai cực đo bằng thước được ngay. Số ngày để quả ngoài không khí cũng đo được. Biến tốt là biến bạn có thể chỉnh thành ít nhất bốn, năm mức khác nhau.
Giữ mọi biến khác đứng yên. Nếu bạn đổi khoảng cách giữa hai cực thì loại quả, loại kim loại, độ sâu cắm phải như nhau ở mọi lần đo. Đổi hai thứ một lúc thì khi kết quả thay đổi, bạn không biết thứ nào gây ra.
Viết câu hỏi theo khuôn "khi … thay đổi thì … thay đổi thế nào". Ví dụ: "Khi khoảng cách giữa thanh đồng và thanh kẽm trong quả chanh tăng từ 1 cm đến 6 cm thì hiệu điện thế đo được thay đổi thế nào?" Câu hỏi có sẵn hai biến, có khoảng giá trị, có cách đo. Đọc lên là biết phải làm gì.
Bước hai: thay cảm nhận bằng con số
Rất nhiều thí nghiệm ở nhà kết thúc bằng những từ như "nhiều hơn", "nhanh hơn", "đục hơn". Dự án cần thay mỗi từ đó bằng một phép đo. Bảng dưới gợi ý cách chuyển một số quan sát thường gặp sang con số bằng dụng cụ dễ kiếm.
| Quan sát bằng mắt | Phép đo có thể thay | Dụng cụ gợi ý |
|---|---|---|
| Bột nở nhiều hơn | Chiều cao khối bột sau 30 phút, tính bằng mm | Cốc trong, thước kẻ dán dọc cốc |
| Nước đục hơn | Độ sâu nhìn thấy một dấu chấm đen dưới đáy ống | Ống nhựa trong, thước, giấy có chấm đen |
| Cây mọc cao hơn | Chiều cao thân đo cùng giờ mỗi ngày | Thước dây, bảng ghi theo ngày |
| Đá tan nhanh hơn | Số phút đến khi không còn đá | Đồng hồ bấm giờ trên điện thoại |
| Đèn sáng hơn | Hiệu điện thế hoặc cường độ dòng điện | Đồng hồ vạn năng dùng pin |
| Nóng hơn | Nhiệt độ ở cùng vị trí, cùng giờ | Nhiệt kế điện tử dùng pin |
Mỗi phép đo cần một đơn vị, một vị trí đo cố định và một thời điểm đo cố định. "Nhiệt độ" chưa đủ; "nhiệt độ không khí cách đáy hộp 5 cm, đo lúc 12 giờ trưa" mới đủ để người khác làm lại được. Ghi luôn độ chia nhỏ nhất của dụng cụ, vì đó là giới hạn chính xác của bạn và giám khảo rất hay hỏi.
Bước ba: gắn câu hỏi với một nhu cầu có thật
Một câu hỏi đo được vẫn có thể là câu hỏi không ai cần câu trả lời. Phần lớn cuộc thi khoa học kỹ thuật dành cho học sinh coi trọng việc dự án xuất phát từ một vấn đề có thật, dù nhỏ. Cách tìm đơn giản nhất là nhìn quanh nhà và khu phố: chỗ nào người ta đang phải chịu đựng, đang lãng phí, hoặc đang đoán mò?
Thí nghiệm dẫn nhiệt qua thìa kim loại, nhựa và gỗ có thể nối với câu hỏi: tay cầm loại nào giữ cho bà khỏi bỏng khi khuấy nồi cháo lâu? Thí nghiệm nảy mầm trong nước muối có thể nối với chuyện nước mặn xâm nhập ở đồng bằng sông Cửu Long: hạt rau nào chịu được độ mặn bao nhiêu trước khi tỷ lệ nảy mầm giảm rõ? Thí nghiệm lọc nước đục có thể nối với giếng khoan nhiễm phèn ở vùng quê của ông bà. Câu hỏi không đổi về bản chất khoa học, nhưng giờ nó có người cần kết quả.
Cẩn thận với cám dỗ hứa quá. Dự án của học sinh hiếm khi "giải quyết" được xâm nhập mặn hay ô nhiễm nước. Điều bạn làm được là cung cấp một mẩu bằng chứng nhỏ, đo cẩn thận, trong điều kiện bạn mô tả rõ. Viết đúng tầm đó giúp dự án đáng tin hơn, và giám khảo nhìn ra ngay khi một bản báo cáo hứa nhiều hơn số liệu nó có.
Những dấu hiệu cho thấy ý tưởng chưa sẵn sàng thành dự án
Trước khi dành vài tháng cho một ý tưởng, tự soát nhanh theo danh sách sau. Dính từ hai dấu hiệu trở lên thì nên quay lại bước một, đổi biến hoặc thu hẹp câu hỏi.
- Câu hỏi có thể trả lời bằng cách tra sách hoặc hỏi thầy cô trong năm phút, nghĩa là bạn đang làm lại thứ đã biết.
- Kết quả chỉ có hai khả năng "có" hoặc "không", không có mức độ để vẽ thành đồ thị.
- Cần dụng cụ, hoá chất hoặc điều kiện mà bạn không thể có một cách an toàn, ví dụ điện lưới, lửa lớn, hoá chất phải mua ở cửa hàng chuyên dụng.
- Mỗi lần thử mất cả tháng, nên trong thời gian chuẩn bị bạn chỉ làm được một hai lần.
- Có liên quan đến động vật sống, người tham gia hoặc vi sinh vật nuôi cấy mà chưa có người lớn có chuyên môn giám sát và chưa đọc quy định về đạo đức nghiên cứu của cuộc thi.
- Bạn không thể giải thích bằng lời của mình vì sao kết quả lại có thể khác nhau giữa các mức.
Danh sách này không nhằm dập ý tưởng mà để chỉnh nó cho vừa sức. Một ý tưởng về nước nhiễm phèn quá rộng có thể thu lại thành "so sánh khả năng làm trong nước có phèn của ba loại vật liệu lọc dễ kiếm" — vẫn cùng tinh thần, nhưng làm được trong một học kỳ.
Một ví dụ đi trọn ba bước
Ví dụ giả định dưới đây đi từ thí nghiệm "nước bay hơi nhanh hơn khi có gió" trong chủ đề nhiệt thường gặp ở cấp THCS.
- Thí nghiệm gốc: hai khăn ướt như nhau, một khăn phơi trước quạt pin nhỏ, một khăn để yên; khăn trước quạt khô trước. Kết luận đã biết.
- Liệt kê biến: tốc độ gió, nhiệt độ, độ ẩm không khí, loại vải, độ dày vải, cách gấp, diện tích trải ra.
- Chọn biến: cách phơi — trải phẳng, gấp đôi, vắt trên sào, cuộn tròn. Đo được, có bốn mức, làm được trong nhà.
- Chọn phép đo: khối lượng khăn bằng cân bếp mỗi 15 phút, đến khi khối lượng không giảm nữa; tính lượng nước còn lại theo thời gian.
- Gắn nhu cầu: nhà ở chung cư không có ban công nắng, mùa nồm ở miền Bắc quần áo lâu khô và dễ có mùi. Câu hỏi giờ là: cách phơi nào trong phòng giúp khăn khô nhanh nhất khi không có nắng?
- Giữ nguyên: cùng loại khăn, cùng lượng nước ban đầu, cùng phòng, cùng giờ bắt đầu; mỗi cách phơi làm ít nhất ba lần vào các ngày khác nhau.
- Viết lại câu hỏi hoàn chỉnh và một dự đoán có lý do, ví dụ: "Trải phẳng khô nhanh nhất vì diện tích tiếp xúc với không khí lớn nhất".
Từ một thí nghiệm ai cũng làm được, bạn có một dự án có câu hỏi riêng, có số liệu, có người cần đến kết quả. Đây cũng là chỗ bắt đầu cho các việc tiếp theo như tìm tài liệu, viết kế hoạch và làm hồ sơ an toàn.
Phụ huynh và thầy cô giúp ở khâu nào thì đúng
Ở giai đoạn nâng thí nghiệm thành dự án, người lớn giúp tốt nhất bằng câu hỏi chứ không bằng đáp án. "Con định đo cái gì?", "Đo bằng gì?", "Làm mấy lần?", "Nếu kết quả ngược với con đoán thì con nghĩ vì sao?" — bốn câu này đủ để đẩy một ý tưởng đi xa mà không ai làm hộ ai. Cha mẹ không cần giỏi khoa học; chỉ cần chịu hỏi và chịu chờ con tự nghĩ.
Phần người lớn nên trực tiếp nhận là an toàn và hậu cần: kiểm tra dụng cụ có an toàn không, ở cạnh khi có việc cần dao, nước nóng hay cắt kim loại, giúp mua vật liệu, đưa đi lấy mẫu. Phần người lớn không nên nhận là chọn đề tài, viết câu hỏi, đọc số liệu thay con hay sửa lời văn trong báo cáo đến mức không còn là giọng của con. Giám khảo trò chuyện với học sinh vài phút là nhận ra dự án có phải do em đó làm hay không, và với chính học sinh, một dự án nhỏ tự làm có giá trị hơn nhiều một dự án đẹp do người khác dựng.
Câu hỏi thường gặp
Thí nghiệm quá đơn giản có làm thành dự án dự thi được không?
Được, nếu bạn đặt được một câu hỏi mới từ nó và đo cẩn thận. Độ phức tạp của dụng cụ không quyết định giá trị dự án; điều quan trọng là câu hỏi có ích, thiết kế đo hợp lý, lặp lại đủ lần và giải thích trung thực. Nhiều dự án tốt dùng vật liệu rất thường.
Nên chọn biến số nào khi có quá nhiều lựa chọn?
Chọn biến bạn đo được bằng con số, chỉnh được thành ít nhất bốn năm mức, làm được an toàn ở nhà hoặc ở trường và mỗi lần thử không quá lâu. Trong số đó, ưu tiên biến gắn với một vấn đề bạn quan tâm thật, vì bạn sẽ sống với nó vài tháng.
Có cần dự án giải quyết được vấn đề của cộng đồng mới đi thi được không?
Không cần giải quyết, chỉ cần xuất phát từ một nhu cầu có thật và đóng góp một bằng chứng nhỏ, đo cẩn thận. Viết đúng tầm những gì số liệu cho phép, tránh hứa thay đổi lớn. Thể lệ từng cuộc thi có tiêu chí riêng, bạn nên tra thông báo của năm hiện hành.
Làm thế nào để biết câu hỏi của mình đã có người trả lời rồi?
Tra sách giáo khoa, sách tham khảo, hỏi thầy cô bộ môn và tìm các bài viết phổ biến khoa học bằng từ khoá của hai biến số. Nếu câu trả lời đã rõ ràng và đầy đủ, hãy giữ chủ đề nhưng đổi biến, đổi điều kiện hoặc thu hẹp phạm vi để có phần mới.
Kết quả đo không như dự đoán thì dự án có hỏng không?
Không. Dự đoán chỉ là điều bạn đoán trước khi đo, và kết quả trái dự đoán vẫn là kết quả. Việc của bạn là kiểm lại cách đo, lặp lại để chắc, rồi tìm lời giải thích hợp lý. Một dự án giải thích được vì sao mình đoán sai thường thuyết phục hơn dự án chỉ xác nhận điều ai cũng biết.
Học sinh tiểu học có dùng cách này được không?
Dùng được ở mức đơn giản: đổi một thứ, đo bằng thước hoặc đồng hồ, làm vài lần và kể lại. Với tiểu học, người lớn cần đồng hành sát hơn về an toàn, nhưng vẫn để trẻ tự chọn câu hỏi và tự ghi kết quả, không biến thành cuộc đua thành tích.