Nhai một miếng cơm trắng thật lâu, bạn sẽ thấy vị ngọt dần lên. Thí nghiệm này biến cảm giác đó thành con số: số phút để nước bọt cắt hết tinh bột trong một cốc hồ loãng, đo bằng màu của iốt. Iốt gặp tinh bột cho màu xanh đen; khi tinh bột đã bị cắt nhỏ, màu xanh đen biến mất. Bạn chỉ cần bấm giờ đến lúc giọt thử không còn xanh.
Bài dành cho học sinh THCS, THPT và học sinh lớp 5 có người lớn đi cùng. Ngoài cốc có nước bọt, bạn đặt thêm cốc đối chứng, cốc lạnh và cốc có giấm để thấy enzyme nhạy với nhiệt độ và độ axit thế nào. Cả buổi khoảng 45 phút, phần cần người lớn là nấu hồ tinh bột và cầm lọ iốt.
Mục tiêu và nội dung bài học được nối vào
Ở chương trình Khoa học tự nhiên lớp 8, phần cơ thể người có chủ đề tiêu hoá, trong đó khoang miệng là chặng đầu: răng nghiền nhỏ thức ăn, lưỡi đảo trộn, và nước bọt bắt đầu biến đổi tinh bột. Ở Sinh học lớp 10, enzyme được học kỹ hơn với các yếu tố ảnh hưởng như nhiệt độ, độ pH, nồng độ cơ chất. Thí nghiệm này dùng một bộ dụng cụ để minh hoạ cả hai: cơ thể có enzyme thật, và enzyme đó có điều kiện hoạt động riêng.
Mục tiêu gồm: chứng minh nước bọt làm tinh bột biến mất trong khi nước thường thì không; đo được thời gian phân giải ở các điều kiện khác nhau; tập dùng chỉ thị màu và lập bảng màu theo thời gian; và giải thích được vì sao enzyme làm việc tốt nhất ở gần thân nhiệt.
Với học sinh nhỏ hơn, có thể chỉ làm hai cốc, có và không có nước bọt, rồi nói chuyện về vị ngọt khi nhai cơm. Bốn cốc là phiên bản đầy đủ cho THCS trở lên.
Dụng cụ, hoá chất gia dụng và lưu ý an toàn
Iốt ở đây là loại dung dịch sát trùng có iốt trong tủ thuốc gia đình, chỉ dùng vài giọt và luôn để người lớn giữ lọ.
- Hồ tinh bột loãng: người lớn khuấy nửa thìa cà phê bột năng hoặc bột bắp vào 200 ml nước, đun sôi nhẹ đến khi hồ trong, để nguội hẳn. Hồ phải loãng như nước cơm, không sệt.
- Dung dịch sát trùng có iốt màu nâu, pha khoảng mười giọt vào hai thìa canh nước để được màu vàng nâu nhạt; đĩa sứ trắng hoặc khay làm đá có nhiều ô để chấm thử.
- Bốn cốc nhỏ trong suốt đánh dấu A, B, C, D; ống hút hoặc ống nhỏ giọt, mỗi cốc một ống riêng để không lẫn; thìa cà phê; giấm ăn.
- Một bát nước ấm khoảng 37 độ C, tức ấm như tay, và một bát nước đá; nhiệt kế nếu có; đồng hồ bấm giờ.
- Một cốc sạch riêng để mỗi người lấy nước bọt của chính mình; khăn giấy.
- Không nuốt hay nếm dung dịch iốt, không để dây vào mắt; iốt làm ố vải và da, nên mặc áo cũ. Người từng dị ứng với thuốc sát trùng có iốt thì không cầm vào, chỉ ghi chép.
- Không dùng nước bọt của người khác, không trộn nước bọt nhiều người. Làm xong đổ hết xuống bồn rửa, rửa cốc bằng xà phòng, rửa tay.
Các bước lấy mẫu, chấm iốt và bấm giờ
Muốn so sánh được, bốn cốc phải có cùng lượng hồ và cùng lượng chất thêm vào; chỉ điều kiện là khác.
- Súc miệng bằng nước sạch, đợi khoảng năm phút cho nước bọt tiết lại, rồi nhổ nhẹ vào cốc riêng đến khi được chừng hai thìa cà phê. Thêm hai thìa cà phê nước sạch, khuấy đều. Đây là nước bọt pha loãng.
- Cho vào mỗi cốc A, B, C, D đúng hai thìa canh hồ tinh bột đã nguội.
- Cốc A: thêm một thìa cà phê nước bọt pha loãng, đặt vào bát nước ấm. Cốc B: thêm một thìa cà phê nước sạch, cũng đặt vào bát nước ấm. Cốc C: thêm một thìa nước bọt pha loãng, đặt vào bát nước đá. Cốc D: thêm năm giọt giấm rồi một thìa nước bọt pha loãng, đặt vào bát nước ấm.
- Bấm giờ ngay khi thêm xong cốc D. Trước đó, nhỏ sẵn một giọt iốt loãng vào mỗi ô trên đĩa trắng, xếp thành bốn hàng ứng với bốn cốc.
- Ở phút 0 và sau mỗi phút, dùng ống riêng của từng cốc lấy một giọt nhỏ vào ô iốt kế tiếp trong hàng của cốc đó. Quan sát màu ngay.
- Ghi màu theo bốn mức: xanh đen, tím, nâu đỏ, vàng nâu như màu iốt ban đầu. Thời điểm giọt thử cho màu vàng nâu lần đầu là "điểm kết thúc" của cốc đó.
- Theo dõi tối đa 20 phút. Cốc nào chưa tới điểm kết thúc thì ghi "trên 20 phút".
Số liệu mẫu giả định
Bảng dưới là số liệu giả định để minh hoạ cách ghi. Nước bọt của mỗi người, mỗi lúc trong ngày khác nhau, nên đừng dùng kết quả để so ai "tiêu hoá tốt hơn".
| Cốc | Điều kiện | Màu ở phút 3 | Màu ở phút 8 | Điểm kết thúc |
|---|---|---|---|---|
| A | Nước bọt, khoảng 37 độ C | tím | vàng nâu | phút 7 |
| B | Nước sạch, khoảng 37 độ C | xanh đen | xanh đen | trên 20 phút |
| C | Nước bọt, nước đá | xanh đen | tím | phút 18 |
| D | Nước bọt có giấm, khoảng 37 độ C | xanh đen | xanh đen | trên 20 phút |
Cách đọc: cốc B là đối chứng, cho thấy tinh bột không tự biến mất trong nước. Cốc A so với B chứng minh nước bọt là tác nhân. Cốc C so với A cho thấy nhiệt độ thấp làm phân giải chậm hơn nhiều, nhưng không ngăn hẳn. Cốc D so với A cho thấy môi trường chua làm enzyme gần như ngừng việc.
Nếu muốn có một con số so sánh, tính "tốc độ tương đối" bằng nghịch đảo thời gian: cốc A là một chia bảy, khoảng 0,14 mỗi phút; cốc C là một chia 18, khoảng 0,056 mỗi phút. Như vậy trong ví dụ giả định, ở thân nhiệt enzyme nhanh gấp khoảng 2,5 lần so với ở nước đá.
Giải thích: amylase cắt tinh bột, iốt cho biết còn bao nhiêu
Tinh bột là chuỗi rất dài gồm hàng trăm đến hàng nghìn đơn vị glucozơ nối nhau. Một phần tinh bột, gọi là amylozơ, cuộn thành dạng xoắn lò xo. Các phân tử iốt chui vào lòng xoắn đó và tạo phức có màu xanh đen đặc trưng. Đó là lý do iốt được dùng làm thuốc thử tinh bột: thấy xanh đen là còn tinh bột với mạch đủ dài.
Nước bọt chứa enzyme amylase do tuyến nước bọt tiết ra. Amylase cắt các liên kết giữa những đơn vị glucozơ ở giữa chuỗi, biến mạch dài thành các mạch ngắn hơn rồi thành đường mantozơ, gồm hai đơn vị glucozơ. Mạch ngắn không còn cuộn xoắn đủ dài để giữ iốt, nên màu chuyển dần từ xanh đen sang tím, nâu đỏ rồi chỉ còn màu vàng nâu của chính iốt. Vị ngọt khi nhai cơm lâu đến từ mantozơ và các mạch ngắn đó.
Enzyme là protein có hình dạng không gian rất cụ thể, và chỗ bám vào tinh bột phải khớp. Ở nhiệt độ thấp, phân tử chuyển động chậm, enzyme và tinh bột gặp nhau ít hơn, nên phản ứng chậm. Ở môi trường chua, các điện tích trên phân tử enzyme thay đổi, hình dạng chỗ bám bị biến dạng, enzyme gần như không làm việc. Amylase nước bọt hoạt động tốt ở môi trường gần trung tính, quanh thân nhiệt.
Điều này khớp với cơ thể: thức ăn xuống tới dạ dày gặp dịch vị rất chua, amylase nước bọt ngừng hoạt động. Việc phân giải tinh bột tiếp tục ở ruột non nhờ amylase của tuyến tuỵ. Vì thời gian thức ăn ở miệng ngắn, phần lớn tinh bột thật ra được tiêu hoá ở ruột non, không phải ở miệng.
Nguồn sai số và cách làm cho kết quả đáng tin hơn
Đọc màu chủ quan. Ranh giới giữa nâu đỏ và vàng nâu khó phân định. Làm sẵn một ô "màu chuẩn" chỉ có iốt và nước để so, và để hai người cùng thống nhất thời điểm kết thúc.
Hồ không đều. Hồ còn vón cục làm mỗi giọt có lượng tinh bột khác nhau. Khuấy kỹ khi nấu, lọc qua rây nếu có cục, và khuấy nhẹ cốc trước mỗi lần lấy giọt.
Nước bọt thay đổi. Lượng enzyme trong nước bọt khác nhau theo người, theo giờ, theo việc vừa ăn hay không. Lấy một mẻ nước bọt duy nhất cho mọi cốc trong cùng lần làm, và chỉ so sánh trong cùng một mẻ.
Nhiệt độ bát thay đổi. Bát nước ấm nguội đi, bát đá tan dần. Đo nhiệt độ bát ở đầu và cuối, thêm nước ấm hoặc đá khi cần.
Ống nhỏ giọt dùng lẫn. Chỉ một lần dùng ống của cốc A cho cốc B là đã mang enzyme sang cốc đối chứng. Mỗi cốc một ống, đặt ống ngay cạnh cốc của nó.
Khoảng cách lấy mẫu thô. Lấy giọt mỗi phút nghĩa là điểm kết thúc chỉ chính xác đến từng phút. Học sinh lớn có thể lấy mỗi 30 giây ở cốc A để thu hẹp sai số.
Biến thể để đào sâu thành dự án
Mỗi biến thể dưới đây giữ nguyên cách thử iốt và chỉ đổi một yếu tố.
- Nhiệt độ chi tiết: nước đá, nhiệt độ phòng, khoảng 37 độ C và khoảng 60 độ C do người lớn chuẩn bị; ở mức nóng, enzyme bị biến tính và mất hoạt tính, đường cong tốc độ có đỉnh ở giữa.
- Nồng độ enzyme: pha nước bọt đặc, vừa và rất loãng; câu hỏi là gấp đôi lượng enzyme có làm thời gian giảm một nửa hay không.
- Nồng độ cơ chất: hồ loãng và hồ đặc gấp đôi với cùng lượng nước bọt.
- Mức chua: một, ba và năm giọt giấm; hoặc thay giấm bằng một ít nước cốt chanh và so.
- Nguồn tinh bột: hồ từ bột gạo, bột năng, bột khoai tây; hoặc nhỏ thử iốt lên lát chuối xanh và chuối chín để thấy tinh bột chuyển thành đường khi chín, một thí nghiệm phụ rất hợp để mở bài.
- Thời gian nhai: so cơm trắng nhai mười lần và nhai ba mươi lần rồi nhả ra cốc riêng, thử iốt; chỉ làm với cơm của chính mình và đổ bỏ ngay sau khi thử.
Câu hỏi thường gặp
Dùng loại iốt nào trong nhà là được?
Dung dịch sát trùng có iốt màu nâu trong tủ thuốc gia đình dùng được khi pha loãng vài giọt với nước. Không cần mua hoá chất riêng. Người lớn giữ lọ, chỉ lấy đủ lượng cần dùng, và cất lại xa tầm tay trẻ nhỏ sau buổi làm.
Vì sao phải nấu hồ chứ không hoà bột sống vào nước?
Hạt tinh bột sống được bọc chặt, enzyme khó tiếp cận và iốt cũng phản ứng không đều. Khi đun, hạt tinh bột hút nước, trương lên và bung ra thành hồ, các chuỗi tinh bột phân tán trong nước. Như vậy enzyme làm việc được và màu thử iốt đồng đều hơn.
Cốc lạnh vẫn hết màu xanh, vậy lạnh có làm hỏng enzyme không?
Lạnh chỉ làm enzyme chậm lại, không phá hỏng nó. Khi được làm ấm trở lại, enzyme hoạt động bình thường. Ngược lại, nhiệt độ cao làm enzyme biến tính, hình dạng thay đổi vĩnh viễn và không phục hồi khi nguội. Đó là khác biệt quan trọng giữa lạnh và nóng.
Thời gian của mình lâu hơn bạn khác thì có vấn đề gì không?
Không có vấn đề gì. Lượng enzyme trong nước bọt thay đổi theo người, theo giờ và theo việc vừa ăn uống, và độ loãng khi pha cũng khác nhau. Thí nghiệm này dùng để hiểu enzyme, không dùng để đánh giá sức khoẻ hay so sánh ai với ai.
Có làm được với hạt cơm thay cho hồ tinh bột không?
Có thể, bằng cách nghiền cơm với nước thành hỗn hợp loãng rồi lọc lấy phần nước đục. Tuy vậy lượng tinh bột khó kiểm soát hơn hồ nấu từ bột. Nếu dùng cơm, hãy làm từ cùng một nồi cơm cho mọi cốc để công bằng.
Vì sao chọn giấm để thử môi trường chua?
Giấm ăn là axit yếu, an toàn trong bếp, đủ làm môi trường chua rõ rệt chỉ với vài giọt. Nó giúp mô phỏng phần nào việc thức ăn xuống dạ dày gặp dịch chua. Không thay giấm bằng các chất tẩy rửa hay axit mua ngoài.