ThucNghiem.comThực Nghiệm
Vi sinh vật và cơ thể người

Thí nghiệm mốc bánh mì trong túi kín: độ ẩm, nhiệt độ và đếm ô mốc mỗi ngày

Bốn lát bánh mì trong túi kín ở bốn điều kiện, quan sát qua lớp nhựa không mở túi, đếm phần trăm ô có mốc mỗi ngày và hiểu nấm mốc cần gì để mọc.

Four sealed clear zip bags each holding a slice of white sandwich bread on a shelf beside a window in Đà Lạt, Lâm Đồng, a child observing with a magnifying glass, close side angle

Bánh mì để lâu sẽ mốc, ai cũng biết. Điều đáng hỏi là mốc mọc nhanh đến đâu khi bánh ẩm hay khô, để ấm hay để lạnh, và làm sao đo được thay vì chỉ nói "nhiều" hay "ít". Thí nghiệm này dùng bốn lát bánh mì trong bốn túi kín, quan sát qua lớp nhựa trong suốt mỗi ngày, đếm số ô có mốc trên một lưới kẻ sẵn và tính phần trăm diện tích.

Luật quan trọng nhất của bài: túi đã dán kín thì không bao giờ mở lại, và cuối thí nghiệm bỏ nguyên cả túi. Bài phù hợp học sinh lớp 4 trở lên, phụ huynh và giáo viên. Thời gian chuẩn bị chỉ mười lăm phút, nhưng theo dõi kéo dài từ một đến hai tuần. Người bị dị ứng nấm mốc hoặc đang có bệnh hen không nên tham gia, kể cả chỉ đứng xem gần.

Câu hỏi khoa học và vị trí trong chương trình

Câu hỏi của thí nghiệm: "Độ ẩm và nhiệt độ ảnh hưởng thế nào đến tốc độ nấm mốc phủ lên bánh mì?" Biến độc lập là điều kiện của từng túi; biến phụ thuộc là phần trăm diện tích bị mốc theo ngày. Các biến cần giữ giống nhau gồm loại bánh, độ dày lát, cỡ túi, thời điểm bắt đầu và cách quan sát.

Ở tiểu học, chủ đề nấm trong môn Khoa học thường nói đến nấm mốc làm hỏng thức ăn và cách bảo quản thực phẩm như làm lạnh, làm khô, ướp muối. Lên Khoa học tự nhiên lớp 6, học sinh gặp nấm trong phần đa dạng sinh vật, với hình ảnh sợi nấm và bào tử. Sinh học lớp 10 bàn đến điều kiện sinh trưởng của vi sinh vật như độ ẩm, nhiệt độ, chất dinh dưỡng. Cùng một thí nghiệm, học sinh nhỏ rút ra bài học bảo quản, còn học sinh lớn đọc được đường cong sinh trưởng.

Mục tiêu cụ thể: thấy rằng bào tử nấm có sẵn trong môi trường; xác định được điều kiện nào làm mốc mọc nhanh; dùng lưới ô vuông để biến quan sát thành số; và hiểu vì sao cắt bỏ phần mốc không làm phần còn lại an toàn.

Dụng cụ và quy tắc an toàn với nấm mốc

Nấm mốc vô hại khi nằm yên trong túi kín, nhưng khi túi mở ra, bào tử bay vào không khí và có thể gây kích ứng đường thở. Vì vậy bộ quy tắc dưới đây phải được đọc to trước khi bắt đầu.

  • Bốn lát bánh mì gối lấy từ cùng một túi bánh, cùng độ dày. Bánh mì vỏ giòn kiểu Việt Nam khô rất nhanh nên ít mốc trong vài ngày đầu; nếu dùng, cả bốn lát đều phải là loại đó.
  • Bốn túi nhựa có khoá kéo, trong suốt; băng dính để dán thêm một lớp lên khoá kéo; bút dạ để ghi tên túi ở góc.
  • Bình xịt nước sạch hoặc ống nhỏ giọt; một tờ giấy bóng kính trong hoặc bìa nhựa trong, kẻ lưới ô vuông một xen-ti-mét bằng bút dạ, đủ phủ lát bánh.
  • Kính lúp hoặc camera điện thoại để chụp cận; sổ ghi chép.
  • Không mở túi sau khi dán, không chọc thủng, không ngửi. Quan sát và chụp ảnh qua lớp nhựa.
  • Cuối thí nghiệm, cho cả bốn túi còn nguyên vào một túi rác khác, buộc chặt, bỏ vào thùng rác có nắp. Không rửa túi để dùng lại.
  • Nếu thấy túi bị hở, người lớn đeo khẩu trang và găng tay bỏ túi đó đi ngay, ghi lại vào sổ. Người dị ứng nấm mốc, người có bệnh hen, người đang ốm không làm và không đứng quan sát gần.
  • Rửa tay bằng xà phòng sau mỗi lần cầm túi.

Chuẩn bị bốn túi và lịch quan sát

Bốn túi khác nhau ở độ ẩm và nhiệt độ. Túi D thêm một yếu tố là bàn tay chưa rửa, để học sinh thấy vệ sinh cũng là một biến.

  1. Rửa tay sạch, dùng kẹp hoặc găng sạch lấy bốn lát bánh, đặt mỗi lát vào một túi. Ghi tên túi: A khô để phòng, B ẩm để phòng, C ẩm để tủ lạnh, D ẩm để phòng và đã chạm tay chưa rửa.
  2. Túi A: không thêm nước. Túi B, C, D: xịt đều mười lần hoặc nhỏ mười giọt nước lên mặt bánh. Đếm chính xác để ba túi ẩm như nhau.
  3. Với túi D, trước khi cho vào túi, một bạn chưa rửa tay sau khi chơi ngoài sân chạm nhẹ năm ngón tay lên mặt bánh, rồi bạn đó rửa tay ngay.
  4. Ép bớt không khí, kéo khoá, dán băng dính lên đường khoá. Ghi ngày giờ bắt đầu.
  5. Túi A, B, D đặt trên kệ trong nhà, tránh nắng trực tiếp, cạnh nhau. Túi C bọc thêm một túi kín thứ hai rồi mới cho vào ngăn mát tủ lạnh, đặt riêng ở góc không chạm thức ăn.
  6. Mỗi ngày cùng một giờ, đặt tấm lưới trong suốt lên mặt túi, đếm số ô có mốc phủ quá nửa ô, chia cho tổng số ô phủ lên bánh rồi nhân 100 để ra phần trăm. Chụp một tấm ảnh từ cùng góc.
  7. Ghi thêm màu sắc và dạng mốc: sợi trắng như bông, chấm đen, đám xanh lục, vùng vàng hay hồng. Theo dõi 10 đến 14 ngày.

Số liệu mẫu giả định theo ngày

Bảng dưới là số liệu giả định cho một lát bánh phủ 80 ô trên lưới, ở nhiệt độ phòng khoảng 28 độ C. Số ngày thật ở nhà bạn có thể khác nhiều, nhất là khi bánh có chất bảo quản.

NgàyA khô, phòngB ẩm, phòngC ẩm, tủ lạnhD ẩm, phòng, chạm tay
20%0%0%0%
40%5% (4 ô)0%10% (8 ô)
60%25% (20 ô)0%35% (28 ô)
81% (1 ô)55% (44 ô)0%60% (48 ô)
104% (3 ô)80% (64 ô)3% (2 ô)85% (68 ô)

Tự tính lại: 44 ô trên 80 ô là 0,55, tức 55 phần trăm. Đồ thị phần trăm theo ngày của túi B và D thường có dạng chữ S nằm: mấy ngày đầu không thấy gì, rồi tăng vọt, rồi chậm lại khi gần phủ kín. Giai đoạn "không thấy gì" không có nghĩa là chưa có gì: sợi nấm đã mọc trong ruột bánh trước khi đủ dày để mắt thường nhìn ra.

Túi A mốc chậm vì thiếu nước; túi C chậm vì lạnh; túi D trong ví dụ này nhanh hơn túi B một chút, gợi ý tay chưa rửa mang thêm bào tử và vi sinh vật lên bánh. Một lần làm chưa đủ để kết luận chắc về khác biệt nhỏ giữa B và D.

Giải thích: bào tử ở khắp nơi, sợi nấm mọc sâu vào bánh

Bào tử nấm mốc nhỏ đến mức lơ lửng trong không khí, bám trên mặt bàn, trên tay, trên chính bánh mì từ lúc ra khỏi lò. Chúng giống như hạt giống chờ điều kiện. Khi rơi vào nơi có thức ăn, đủ nước và nhiệt độ ấm, bào tử nảy mầm thành các sợi nấm rất mảnh. Sợi nấm tiết enzyme ra bên ngoài để phân giải tinh bột và các chất trong bánh, rồi hấp thụ phần đã được cắt nhỏ. Tập hợp chằng chịt của sợi nấm gọi là hệ sợi.

Khi hệ sợi đủ lớn, nấm tạo các cấu trúc mang bào tử mới. Màu sắc bạn thấy chủ yếu là màu của bào tử: mốc đen trên bánh mì thường là chi Rhizopus, với chấm đen là túi bào tử trên cuống; đám xanh lục hay xanh lam thường thuộc chi Penicillium; có cả những màu vàng, cam hay hồng do loài khác. Bằng mắt thường không xác định được chính xác loài, nên bài chỉ dùng các tên này như ví dụ hay gặp.

Nước là yếu tố quyết định: nấm cần nước để nảy mầm, để enzyme hoạt động và để chất dinh dưỡng đi vào tế bào. Đó là lý do lát bánh khô mốc rất chậm, và vì sao phơi khô là cách bảo quản lâu đời. Nhiệt độ thấp trong tủ lạnh làm các phản ứng trong tế bào chậm lại nên mốc mọc chậm, nhưng không giết bào tử; lấy bánh ra để ấm, mốc vẫn mọc tiếp.

Một bài học thực tế đi kèm: phần mốc bạn thấy trên bề mặt chỉ là phần nổi. Sợi nấm đã lan vào bên trong ruột bánh xốp, và một số loài nấm mốc sinh ra độc tố. Vì thế với bánh mì và các thức ăn mềm, xốp, thấy mốc ở một chỗ thì nên bỏ cả lát hoặc cả gói, không cắt phần mốc đi rồi ăn phần còn lại.

Sai số khi quan sát qua túi và cách khắc phục

Hơi nước đọng trên mặt túi. Túi ẩm thường mờ đi vì hơi nước ngưng tụ, che mất mốc. Lật túi nhẹ để chọn mặt ít đọng nước, và luôn đếm ở cùng một mặt bánh.

Ô ở viền khó quyết định. Quy tắc chỉ tính ô có mốc phủ quá nửa phải được thống nhất từ đầu và giữ suốt buổi. Đổi quy tắc giữa chừng làm số liệu nhảy vọt giả.

Mốc mới mọc rất mờ. Sợi nấm trắng non khó thấy trên ruột bánh trắng. Kính lúp và ảnh chụp cận ở cùng góc giúp phát hiện sớm hơn; ghi rõ "ngày đầu tiên thấy được" thay cho ngày mốc thật sự bắt đầu.

Bánh có chất bảo quản. Nhiều loại bánh mì gối có chất chống mốc, làm cả thí nghiệm kéo dài. Đọc thành phần trên bao bì và ghi lại; điều quan trọng là bốn lát cùng một túi bánh.

Lượng nước không đều. Xịt mười lần từ khoảng cách khác nhau cho lượng nước khác nhau. Dùng ống nhỏ giọt đếm giọt sẽ đều hơn.

Một lần lặp duy nhất. Mốc là quá trình có yếu tố may rủi: bào tử nào rơi vào chỗ nào. Nếu muốn kết luận chắc, làm hai lát cho mỗi điều kiện và lấy trung bình.

Biến thể an toàn để làm thành dự án

Mọi biến thể đều theo cùng luật: túi kín, không mở, bỏ nguyên túi.

  • Loại thực phẩm: lát bánh mì, lát bánh bao, miếng cơm nguội, lát cam, cùng độ ẩm và để phòng; so loại nào mốc trước và màu mốc có khác không.
  • Ánh sáng: hai túi ẩm để phòng, một túi trong hộp giấy kín tối, một túi ngoài sáng nhưng không nắng trực tiếp; nhiều học sinh đoán ánh sáng quyết định, và kết quả thường cho thấy nước và nhiệt độ quan trọng hơn.
  • Muối và đường: rắc một ít muối hoặc phết một lớp đường mỏng lên lát bánh ẩm, so với lát không rắc; đây là cách hiểu vì sao dưa muối, mứt để được lâu.
  • Giấm: nhỏ vài giọt giấm lên một lát; môi trường chua có kìm mốc không.
  • Vệ sinh tay: lát chạm tay chưa rửa, lát chạm tay vừa rửa bằng xà phòng, lát chỉ dùng kẹp sạch; mỗi điều kiện hai lát.
  • Học sinh lớn có thể vẽ đồ thị chữ S cho từng túi, ước lượng "thời gian trễ" trước khi thấy mốc và "tốc độ tăng" trong giai đoạn nhanh nhất.

Câu hỏi thường gặp

Có thể mở túi để soi mốc bằng kính lúp cho rõ hơn không?

Không. Mở túi làm bào tử bay ra không khí trong nhà, có thể gây hắt hơi, ngứa mắt hoặc khó thở ở người nhạy cảm. Soi qua lớp nhựa trong suốt bằng kính lúp hoặc chụp cận bằng điện thoại là đủ để đếm ô và ghi màu sắc cho thí nghiệm này.

Vì sao bánh trong tủ lạnh vẫn mốc dù chậm?

Tủ lạnh chỉ làm nấm mốc hoạt động chậm đi chứ không giết được bào tử. Một số loài nấm mốc vẫn sinh trưởng được ở nhiệt độ thấp, chỉ là rất chậm. Vì vậy thức ăn để tủ lạnh vẫn có hạn dùng, và bánh lấy ra để ngoài sẽ mốc nhanh trở lại.

Thấy một đốm mốc nhỏ trên bánh ở nhà thì cắt bỏ được không?

Với bánh mì và thức ăn mềm, xốp, không nên. Sợi nấm lan vào bên trong trước khi lộ ra bề mặt, và một số loài tạo độc tố. Cách an toàn là bỏ cả lát hoặc cả gói. Thí nghiệm này giúp bạn thấy phần mốc nhìn được chỉ là phần nổi lên trên.

Sau thí nghiệm có phải khử trùng chỗ để túi không?

Nếu túi còn kín suốt thời gian làm thì chỉ cần lau kệ bằng khăn ẩm và rửa tay. Nếu có túi bị hở, người lớn đeo khẩu trang, găng tay bỏ túi đi, lau chỗ đặt túi bằng nước và xà phòng, rồi để thông thoáng.

Thí nghiệm có thể làm trên lớp không?

Có, nhưng nên đặt túi ở góc riêng, có người phụ trách, học sinh dị ứng hoặc hen ngồi xa và không cầm túi. Mỗi nhóm có thể nhận một điều kiện rồi gộp số liệu cả lớp, nhờ vậy có nhiều lần lặp hơn một nhà làm riêng.

Vì sao lát bánh khô vẫn mốc một chút vào cuối thí nghiệm?

Bánh không bao giờ khô hoàn toàn; trong ruột bánh vẫn còn một lượng nước nhất định, và túi kín giữ lại hơi ẩm thoát ra từ chính lát bánh. Bào tử có sẵn trên bánh dần dần tận dụng được lượng nước đó, chỉ chậm hơn nhiều so với lát được nhỏ thêm nước.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138