ThucNghiem.comThực Nghiệm
Vi sinh vật và cơ thể người

Thí nghiệm bắt thước rơi: đo thời gian phản ứng bằng công thức rơi tự do

Một người thả thước, một người bắt: đổi quãng thước rơi ra thời gian phản ứng bằng công thức rơi tự do, so tay thuận, tay kia và khi bị phân tâm.

Two children at a wooden table in a Tây Ninh home, one holding a long plastic ruler vertically, the other with thumb and finger open just below it, frozen moment, side view

Bạn chỉ cần một cây thước dài và một người bạn: người kia thả thước rơi bất ngờ, bạn chụm ngón cái và ngón trỏ bắt lại. Quãng thước đã rơi trước khi bạn bắt được chính là thước đo thời gian phản ứng của bạn. Thước rơi càng xa nghĩa là bạn phản ứng càng chậm, và nhờ công thức rơi tự do, mỗi xen-ti-mét đổi được ra phần giây.

Đây là thí nghiệm nối hai môn: sinh học về đường đi của tín hiệu thần kinh, và vật lý về chuyển động rơi. Học sinh tiểu học dùng bảng quy đổi có sẵn trong bài, học sinh THPT tự tính bằng công thức. Một buổi khoảng 30 phút. Bài không dùng kết quả để so ai nhanh hơn ai; mỗi người so các điều kiện của chính mình.

Mục tiêu và nội dung bài học được nối vào

Trong Khoa học tự nhiên lớp 8, phần hệ thần kinh và các giác quan giới thiệu cách cơ thể nhận kích thích, xử lý và phản ứng. Sinh học lớp 11 bàn sâu hơn về cảm ứng ở động vật, cung phản xạ và tốc độ dẫn truyền xung thần kinh. Vật lý lớp 10 có chuyển động rơi tự do, với quãng đường tỉ lệ với bình phương thời gian. Thí nghiệm bắt thước là chỗ hiếm hoi mà một công thức vật lý được dùng để đo một đại lượng sinh học.

Mục tiêu gồm: đo được thời gian phản ứng với tín hiệu nhìn thấy; hiểu thời gian đó gồm những chặng nào trong cơ thể; so sánh tay thuận với tay kia và tình huống có phân tâm; và tập lấy trung bình nhiều lần đo, loại lần đo không hợp lệ theo quy tắc đặt trước.

Một điểm cần nói rõ ngay: thứ đo được ở đây là thời gian phản ứng có ý thức, khác với phản xạ tuỷ sống như giật chân khi gõ vào gân dưới đầu gối. Tên gọi dân gian "thí nghiệm đo phản xạ" vẫn hay dùng, nhưng hiểu đúng bản chất sẽ giúp bạn giải thích đúng kết quả.

Dụng cụ và lưu ý

Dụng cụ đơn giản; điều cần chú ý nhất là cách thả thước sao cho người bắt không đoán được thời điểm.

  • Một thước kẻ dài 30 cm, tốt hơn là 50 cm, bằng nhựa hoặc gỗ, vạch số rõ; không dùng thước kim loại mép sắc.
  • Bàn để người bắt tì cẳng tay, mép bàn ngang cổ tay, bàn tay chìa ra ngoài.
  • Giấy kẻ bảng ghi kết quả, bút; bảng quy đổi quãng rơi ra thời gian ở phần dưới bài.
  • Người thả đứng, cầm đầu trên của thước sao cho vạch 0 nằm ngang khe giữa ngón cái và ngón trỏ của người bắt; hai ngón cách nhau khoảng hai xen-ti-mét, không chạm thước.
  • Người thả chờ một khoảng ngẫu nhiên từ một đến năm giây rồi buông, không báo trước, không nhìn lộ ý định, không nhấc tay lên trước khi buông.
  • Không biến thành trò thi đua giữa các bạn; ghi số liệu theo mã số thay vì tên nếu làm cả lớp.

Các bước đo và quy tắc loại lần đo

Mỗi điều kiện đo ít nhất năm lần hợp lệ. Đặt quy tắc loại trước khi đo để không "chọn số đẹp" sau đó.

  1. Người bắt ngồi, tì cẳng tay tay thuận lên bàn, nhìn vào vạch 0 trên thước, không nhìn tay người thả.
  2. Người thả buông thước vào thời điểm ngẫu nhiên. Người bắt chụm ngón lại nhanh nhất có thể.
  3. Đọc vạch ngay mép trên của ngón cái ở chỗ bắt được, ghi theo xen-ti-mét. Ví dụ bắt ở vạch 17 nghĩa là thước đã rơi 17 cm.
  4. Quy tắc loại: nếu người bắt chụm ngón trước khi thước rơi, đó là đoán trước, ghi "loại" và đo lại; nếu thước rơi tuột hẳn, ghi "trượt", không ghi một số ước chừng.
  5. Đo năm lần hợp lệ với tay thuận, rồi năm lần với tay không thuận.
  6. Điều kiện phân tâm: người bắt vừa đếm ngược từ 100, mỗi lần trừ 3, vừa chờ bắt thước; đo năm lần hợp lệ.
  7. Tính quãng rơi trung bình cho mỗi điều kiện, rồi quy ra thời gian bằng bảng hoặc bằng công thức.

Nếu có thời gian, đổi vai: người thả thành người bắt. Mỗi người có bảng số liệu riêng và chỉ so các cột trong bảng của mình.

Bảng quy đổi và số liệu mẫu giả định

Thước rơi tự do từ đứng yên, nên quãng rơi bằng một nửa gia tốc rơi nhân bình phương thời gian. Đảo lại, thời gian bằng căn bậc hai của hai lần quãng rơi chia gia tốc rơi, lấy gia tốc rơi khoảng 9,8 mét trên giây bình phương. Quãng rơi phải đổi ra mét trước khi tính.

Quãng rơiThời gian tương ứngSố liệu mẫu giả địnhQuãng rơi trung bìnhThời gian phản ứng
5 cmkhoảng 0,10 giâyTay thuận: 18, 15, 17, 20, 16 cm17,2 cmkhoảng 0,19 giây
10 cmkhoảng 0,14 giâyTay không thuận: 21, 19, 23, 20, 22 cm21 cmkhoảng 0,21 giây
15 cmkhoảng 0,17 giâyCó phân tâm: 26, 24, 28, 25, 27 cm26 cmkhoảng 0,23 giây
20 cmkhoảng 0,20 giây
25 cmkhoảng 0,23 giây
30 cmkhoảng 0,25 giây

Tự tính lại một dòng: 17,2 cm là 0,172 m; nhân hai được 0,344; chia 9,8 được khoảng 0,0351; căn bậc hai được khoảng 0,187 giây, làm tròn 0,19 giây. Với 26 cm: 0,52 chia 9,8 được 0,0531, căn bậc hai khoảng 0,230 giây.

Hai cột đầu là bảng quy đổi dùng chung, ba cột sau là ví dụ giả định của một người. Để ý bảng không đều: từ 5 lên 10 cm thêm 0,04 giây, nhưng từ 25 lên 30 cm chỉ thêm khoảng 0,02 giây, vì thước càng rơi càng nhanh. Học sinh THPT có thể nhận ra rằng quy từng lần đo ra thời gian rồi mới lấy trung bình sẽ cho số hơi khác so với lấy trung bình quãng rơi rồi mới quy, do hàm căn bậc hai không phải đường thẳng; với số liệu gần nhau, chênh lệch này rất nhỏ.

Giải thích: tín hiệu đi một vòng từ mắt đến ngón tay

Khoảng 0,2 giây trông ngắn, nhưng trong đó tín hiệu đã đi qua nhiều chặng. Ánh sáng từ thước đang chuyển động vào mắt, tế bào cảm quang ở võng mạc biến đổi thành xung thần kinh. Xung đi theo dây thần kinh thị giác về vùng xử lý thị giác ở phía sau não. Não nhận ra "thước đang rơi", vùng vận động ra lệnh, lệnh đi xuống tuỷ sống, theo dây thần kinh vận động ra cơ ở bàn tay, và cơ co để chụm ngón lại.

Xung thần kinh trên các sợi có bao myelin đi khá nhanh, cỡ vài chục mét mỗi giây, nên riêng quãng đường dây thần kinh chỉ chiếm một phần nhỏ thời gian. Phần lớn thời gian nằm ở các chỗ nối giữa tế bào thần kinh, gọi là xi-náp, nơi tín hiệu phải chuyển qua chất hoá học, và ở bước não xử lý, ra quyết định. Vì thế khi bạn phải nghĩ thêm việc khác như đếm ngược, phần xử lý bị chia sẻ và thời gian phản ứng dài ra.

Phản xạ tuỷ sống thì khác: khi gõ vào gân dưới đầu gối, tín hiệu từ cơ đi vào tuỷ sống và quay ra cơ ngay ở đó, không cần lên não quyết định, nên nhanh hơn nhiều và bạn không kiểm soát được. Thí nghiệm bắt thước đo con đường dài hơn, có ý thức, đó là lý do nó thay đổi theo sự tập trung, mệt mỏi và luyện tập.

Tay không thuận thường chậm hơn một chút vì đường điều khiển vận động cho tay đó ít được luyện tập, động tác chụm ngón kém trơn tru. Mức chênh khác nhau giữa các người và có thể rất nhỏ.

Nguồn sai số và cách giảm

Người bắt đoán thời điểm. Nếu người thả buông theo nhịp đều, người bắt sẽ đoán và chụm sớm, cho số nhỏ giả. Thời gian chờ phải thật ngẫu nhiên, có thể bốc thăm số giây chờ trước mỗi lần.

Ngón tay không đúng vạch 0. Đặt khe ngón cao hơn hay thấp hơn vạch 0 vài mi-li-mét làm mọi lần đo lệch cùng một chiều. Kiểm lại vị trí trước mỗi lần thả.

Đọc vạch không thống nhất. Thống nhất đọc ở mép trên ngón cái và làm tròn đến nửa xen-ti-mét. Đổi cách đọc giữa chừng làm số liệu không so được.

Hiệu ứng luyện tập và mệt mỏi. Vài lần đầu thường chậm hơn vì chưa quen, sau nhiều lần lại có thể chậm đi vì mỏi hoặc chán. Cho thử ba lần làm quen không ghi, và xen kẽ các điều kiện thay vì đo hết điều kiện này rồi mới sang điều kiện khác.

Thước bị cản. Ngón tay chạm vào thước trước khi thả, hoặc người thả vô tình đẩy thước xuống, làm thước không rơi tự do. Người thả chỉ kẹp nhẹ đầu thước và mở tay ra, không ném.

Giới hạn của thước 30 cm. Thời gian phản ứng khoảng 0,25 giây đã dùng hết thước 30 cm. Ở điều kiện phân tâm dễ bị trượt; dùng thước 50 cm hoặc dán nối thêm một dải giấy cứng có vạch.

Biến thể để làm thành dự án

Giữ nguyên cách thả và đọc vạch, chỉ đổi một yếu tố mỗi lần.

  • Loại tín hiệu: người bắt nhắm mắt, người thả vừa buông vừa gõ nhẹ lên bàn hoặc chạm nhẹ vào vai; so phản ứng với âm thanh, xúc giác và hình ảnh.
  • Thời điểm trong ngày: đo cùng một người lúc sáng, trưa và tối trong vài ngày; quan sát xu hướng nhưng đừng kết luận từ một ngày.
  • Luyện tập: đo năm lần mỗi ngày trong một tuần; vẽ đồ thị trung bình theo ngày để xem có cải thiện và cải thiện chậm lại ra sao.
  • Mức phân tâm: không làm gì, nghe nhạc, đếm ngược trừ 3, trả lời câu hỏi; xem loại việc nào làm chậm nhiều nhất.
  • Thước tự làm: học sinh THPT tự in hoặc vẽ thước có vạch thời gian thay cho vạch xen-ti-mét, tính vị trí từng vạch 0,05; 0,10; 0,15 giây… bằng công thức rơi tự do, rồi kiểm lại bằng thước thường.

Câu hỏi thường gặp

Thời gian phản ứng khoảng bao nhiêu là bình thường?

Với tín hiệu nhìn thấy, nhiều người đo được trong khoảng 0,15 đến 0,3 giây bằng cách bắt thước, nhưng con số thay đổi theo độ tập trung, mệt mỏi, cách đo và cả sự quen tay. Bài không đưa mức chuẩn để so; hãy dùng số của bạn để so các điều kiện khác nhau của chính bạn.

Vì sao không dùng đồng hồ bấm giờ để đo trực tiếp?

Vì người bấm đồng hồ cũng có thời gian phản ứng của mình, cỡ 0,2 giây, ngang với đại lượng cần đo. Sai số khi đó lớn bằng chính kết quả. Thước rơi biến thời gian thành quãng đường đọc được bằng mắt sau khi thước đã dừng, nên tránh được vấn đề này.

Đây có phải là phản xạ như khi chạm tay vào vật nóng không?

Không hẳn. Rụt tay khỏi vật nóng có phần là phản xạ tuỷ sống, xảy ra trước khi bạn kịp nghĩ. Bắt thước đòi hỏi bạn nhìn, nhận ra thước rơi và chủ động chụm ngón, tức là có não tham gia quyết định, nên thời gian dài hơn và thay đổi theo sự tập trung.

Có cần tính bằng công thức không hay chỉ dùng bảng?

Học sinh nhỏ dùng bảng quy đổi trong bài là đủ, có thể nội suy giữa hai dòng. Học sinh từ lớp 10 nên tự tính bằng công thức rơi tự do để luyện đổi đơn vị và căn bậc hai, rồi so với bảng để kiểm tra mình tính đúng.

Chơi điện tử nhiều có làm phản ứng nhanh hơn không?

Đó là một câu hỏi có thể kiểm tra bằng dự án, nhưng cần thiết kế cẩn thận vì người chơi nhiều và người chơi ít khác nhau ở rất nhiều thứ khác. Một thí nghiệm nhỏ ở nhà không đủ để kết luận về chuyện này, và không nên dùng để so sánh các bạn với nhau.

Thước rơi tự do có bị không khí cản không?

Có, nhưng với thước nhựa rơi chỉ vài chục xen-ti-mét trong khoảng một phần tư giây, lực cản không khí rất nhỏ so với trọng lực và có thể bỏ qua. Sai số do người thả, cách đọc vạch và việc đoán trước lớn hơn nhiều so với sai số do không khí.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138