Vi khuẩn và vi-rút trên tay quá nhỏ để nhìn thấy, nên thí nghiệm này dùng một thứ thay thế nhìn được: dầu ăn trộn bột quế. Bạn thoa hỗn hợp lên lòng bàn tay, rửa theo bốn cách khác nhau, rồi ấn tay lên tờ giấy kẻ ô để in lại phần còn sót. Đếm ô có vết nâu trước và sau khi rửa, bạn có phần trăm đã được rửa sạch cho từng cách.
Bài dành cho học sinh tiểu học có phụ huynh hoặc giáo viên đi cùng, và cho học sinh THCS muốn hiểu phân tử xà phòng hoạt động thế nào. Đây là mô phỏng, không phải đo vi khuẩn thật; phần cuối bài nói rõ giới hạn của mô phỏng và lý do không nuôi cấy vi khuẩn từ tay ở nhà. Cả buổi khoảng 40 phút, vật liệu đều có trong bếp.
Mục tiêu và điểm nối với bài học về phòng bệnh
Ở môn Khoa học tiểu học, chủ đề con người và sức khoẻ thường có nội dung phòng bệnh lây qua đường tiêu hoá và hô hấp, với rửa tay bằng xà phòng là một thói quen được nhắc nhiều lần. Ở Khoa học tự nhiên THCS, phần vi khuẩn và vi-rút giới thiệu cách chúng lây truyền. Phần hoá học về chất và hỗn hợp cũng có thể nối vào: dầu không tan trong nước, nhưng xà phòng làm được điều nước không làm được.
Thí nghiệm có ba mục tiêu. Thứ nhất, so sánh định lượng bốn cách rửa: chỉ nước trong thời gian ngắn, chỉ nước chà lâu, xà phòng ngắn, xà phòng chà lâu đủ các bước. Thứ hai, chỉ ra những vùng trên bàn tay hay bị sót. Thứ ba, giải thích bằng cấu tạo phân tử vì sao xà phòng gỡ được lớp dầu cùng những gì bám trong đó.
Khác với lời dặn "rửa tay cho sạch", kết quả đếm được trên giấy làm học sinh tự thấy khác biệt. Bài học về thói quen vì thế đến từ dữ liệu của chính các em, không cần doạ dẫm.
Dụng cụ và lưu ý an toàn
Bột quế được chọn vì màu nâu dễ thấy trên giấy, mùi dễ chịu và rửa đi được. Không dùng kim tuyến, vì hạt nhựa nhỏ khó rửa và trôi ra môi trường.
- Dầu ăn một chai nhỏ, bột quế hoặc bột cacao không đường; một chén nhỏ để trộn: hai thìa cà phê dầu với một thìa cà phê bột, khuấy đều.
- Xà phòng rửa tay dạng lỏng hoặc bánh xà phòng; vòi nước hoặc thau nước sạch và gáo; đồng hồ bấm giờ.
- Giấy trắng khổ A4, kẻ lưới ô vuông một xen-ti-mét bằng bút chì trước khi làm; ít nhất năm tờ cho mỗi người làm thử.
- Khăn giấy để thấm khô tay theo cùng một cách sau mỗi lần rửa; bút để ghi tên điều kiện lên từng tờ giấy.
- Người có da tay đang trầy xước, chàm hoặc kích ứng thì không thoa hỗn hợp, chỉ làm người bấm giờ và đếm ô. Người dị ứng quế dùng bột cacao.
- Không đưa tay dính hỗn hợp lên mắt, mũi, miệng. Rửa sạch tay bằng xà phòng sau khi xong và lau bồn rửa để không trơn.
Các bước: thoa, in dấu trước, rửa, in dấu sau
Mỗi lần chỉ thử một cách rửa. Giữa hai lần, rửa tay thật sạch bằng xà phòng rồi lau khô để bắt đầu lại từ tay sạch.
- Lấy nửa thìa cà phê hỗn hợp dầu quế cho vào lòng bàn tay phải, xoa hai tay vào nhau trong mười giây để hỗn hợp phủ đều cả lòng bàn tay, ngón tay và mu bàn tay.
- Ấn lòng bàn tay phải lên tờ giấy kẻ ô ghi "trước", giữ ba giây rồi nhấc thẳng lên. Đây là mức ban đầu.
- Rửa theo điều kiện của lượt đó. Lượt 1: chỉ nước, xối và xoa năm giây. Lượt 2: chỉ nước, chà kỹ hai mươi giây. Lượt 3: xà phòng, chà năm giây rồi xả. Lượt 4: xà phòng, chà hai mươi giây gồm lòng bàn tay, mu bàn tay, kẽ ngón, đầu ngón và móng, ngón cái, cổ tay, rồi xả.
- Thấm khô bằng khăn giấy theo cùng một cách mỗi lượt: ấn nhẹ, không chà mạnh, vì chà mạnh bằng khăn cũng lau bớt dầu và làm lệch kết quả.
- Ấn lòng bàn tay phải lên tờ giấy mới ghi tên lượt đó, cùng lực, cùng thời gian như lúc in dấu "trước".
- Để giấy khô vài phút. Đếm số ô có vết nâu rõ trên mỗi tờ, theo quy tắc ô có vết phủ quá nửa mới tính.
- Ngoài in dấu lòng bàn tay, nhìn kỹ tay dưới ánh sáng tốt và ghi những vùng còn vệt nâu: thường là đầu ngón, ngón cái, kẽ ngón và mu bàn tay.
Số liệu mẫu giả định và cách tính phần trăm đã sạch
Bảng dưới là số liệu giả định của một người làm bốn lượt, mỗi lượt đều in dấu trước và sau. Phần trăm đã sạch bằng số ô trước trừ số ô sau, chia số ô trước, nhân 100.
| Lượt | Cách rửa | Ô có vết trước | Ô có vết sau | Phần trăm đã sạch |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Chỉ nước, 5 giây | 62 | 54 | khoảng 13% |
| 2 | Chỉ nước, chà 20 giây | 60 | 41 | khoảng 32% |
| 3 | Xà phòng, 5 giây | 63 | 25 | khoảng 60% |
| 4 | Xà phòng, chà 20 giây đủ bước | 61 | 4 | khoảng 93% |
Tự tính lại lượt 3: 63 trừ 25 bằng 38, chia 63 được 0,603, tức khoảng 60 phần trăm. Vì mỗi lượt có số ô ban đầu hơi khác nhau, so bằng phần trăm công bằng hơn so bằng số ô còn lại.
Trong ví dụ giả định, thêm xà phòng có tác dụng lớn hơn thêm thời gian, nhưng phải có cả hai mới gần sạch. Bốn ô còn sót ở lượt 4 thường nằm ở đầu ngón hoặc nếp gấp, đúng những chỗ người ta hay bỏ qua.
Giải thích: phân tử xà phòng có hai đầu
Nước không rửa được dầu vì phân tử nước phân cực, hút nhau rất mạnh, còn phân tử dầu thì không phân cực. Chúng không trộn vào nhau, nên khi xối nước, dầu vẫn bám trên da và nước chỉ trượt qua. Bột quế nằm trong lớp dầu cũng vì thế mà còn nguyên.
Phân tử xà phòng có hình dạng đặc biệt: một đầu ưa nước, mang điện tích, và một đuôi dài kị nước, giống dầu. Khi bạn chà tay với xà phòng, đuôi kị nước chui vào lớp dầu, đầu ưa nước quay ra phía nước. Nhiều phân tử xà phòng bao quanh một giọt dầu nhỏ thành một quả cầu li ti, gọi là mixen, với mặt ngoài ưa nước. Lúc này giọt dầu được "bọc" lại và trôi theo dòng nước khi xả.
Chà xát góp hai phần. Một là xé lớp dầu thành giọt nhỏ để xà phòng bọc được nhiều hơn. Hai là đưa xà phòng vào những chỗ lõm như kẽ ngón, nếp gấp, quanh móng. Thời gian chà vì vậy quan trọng: khuyến cáo phổ biến của ngành y tế là chà tay với xà phòng ít nhất khoảng hai mươi giây.
Trên tay thật, vi khuẩn và vi-rút bám trong lớp dầu tự nhiên của da và bụi bẩn, nên khi xà phòng gỡ lớp dầu thì chúng cũng trôi theo. Với những vi-rút có lớp vỏ ngoài làm bằng chất béo, xà phòng còn có thể phá lớp vỏ này. Tuy vậy, cơ chế chính của rửa tay vẫn là gỡ và cuốn trôi, không phải giết từng con vi khuẩn.
Giới hạn của mô phỏng và nguồn sai số
Dầu quế không phải vi khuẩn. Lớp dầu dày hơn nhiều so với lớp dầu tự nhiên của da, và hạt quế to hơn vi khuẩn hàng nghìn lần. Mô phỏng cho thấy đúng xu hướng, không cho biết con số vi khuẩn thật còn lại.
Lực ấn tay không đều. Ấn mạnh in nhiều vết hơn ấn nhẹ. Dùng cùng một cách: đặt tay phẳng, đè lên mu bàn tay bằng tay kia trong ba giây, và để cùng một người làm mọi lượt.
Dầu thấm vào giấy loang ra. Giấy mỏng làm vết dầu lan sang ô bên cạnh. Dùng giấy dày hơn và đếm ngay khi giấy vừa khô bề mặt.
Lượng hỗn hợp mỗi lượt khác nhau. Nửa thìa vun và nửa thìa gạt khác nhau đáng kể. Dùng cùng thìa, gạt ngang, và luôn in dấu "trước" để có mốc riêng cho từng lượt.
Tay chưa sạch hẳn giữa các lượt. Dầu còn sót từ lượt trước làm lượt sau có vẻ bẩn hơn. Rửa kỹ bằng xà phòng và lau khô giữa hai lượt, kiểm bằng cách ấn tay lên giấy trắng: không còn vết mới bắt đầu.
Vì sao không nuôi cấy vi khuẩn thật ở nhà. Đĩa nuôi vi khuẩn lấy từ tay có thể mọc cả những loài gây bệnh với số lượng rất lớn. Mở đĩa hay vứt không đúng cách ở nhà là không an toàn. Thí nghiệm đó chỉ nên làm ở phòng thí nghiệm có người hướng dẫn và cách huỷ mẫu đúng quy trình.
Biến thể để làm thành dự án nhỏ
Giữ nguyên cách in dấu và đếm ô, mỗi lần chỉ đổi một yếu tố.
- Thời gian chà: 5, 10, 20 và 40 giây với xà phòng; vẽ đồ thị phần trăm đã sạch theo thời gian để thấy tới một mức nào đó thì chà thêm ít tác dụng hơn.
- Nhiệt độ nước: nước mát và nước ấm vừa tay do người lớn chuẩn bị; với dầu, nước ấm có thể giúp phần nào, nhưng hãy so mức chênh với mức chênh do xà phòng tạo ra.
- Dung dịch rửa tay khô có cồn: thoa và xoa đến khô, rồi in dấu; bạn sẽ thấy dầu và bột vẫn còn, đó là lý do tay dính bẩn nhìn thấy được thì cần rửa bằng xà phòng và nước chứ không chỉ xoa cồn. Để chai cồn xa lửa và không để trẻ nhỏ tự dùng.
- Lau khô: thấm khăn giấy, lau khăn vải dùng chung, để khô tự nhiên; câu hỏi là cách lau có làm khác kết quả không.
- Bản đồ chỗ sót: một nhóm bạn cùng rửa theo lượt 3, chụp mu và lòng bàn tay, đánh dấu chỗ còn vệt lên một hình bàn tay vẽ sẵn, gộp lại thành bản đồ chung của nhóm mà không ghi tên ai.
Câu hỏi thường gặp
Có thể dùng kim tuyến thay bột quế như nhiều video không?
Không nên. Kim tuyến là hạt nhựa nhỏ, khó rửa sạch và trôi theo nước thải ra môi trường. Bột quế hoặc bột cacao trộn dầu cho kết quả tương tự về mặt quan sát, rửa đi được và không để lại rác nhựa. Bột còn bám trong lớp dầu giống cách bụi bẩn bám trên da.
Vì sao phải chà ít nhất khoảng hai mươi giây?
Xà phòng cần thời gian và ma sát để chui vào lớp dầu, bọc các giọt dầu nhỏ và tới được những chỗ lõm như kẽ ngón, quanh móng. Rửa vội vài giây thường chỉ sạch lòng bàn tay. Hai mươi giây xấp xỉ thời gian hát hai lần một bài hát ngắn quen thuộc, dễ nhớ với trẻ.
Nước ấm có giết vi khuẩn khi rửa tay không?
Nước ấm vừa tay không đủ nóng để giết vi khuẩn; nước nóng tới mức đó sẽ làm bỏng da. Tác dụng chính của rửa tay đến từ xà phòng gỡ lớp dầu và nước cuốn trôi. Bạn có thể dùng nước mát hay ấm tuỳ thời tiết, miễn có xà phòng và chà đủ lâu.
Kết quả mô phỏng có nghĩa là rửa kỹ thì hết sạch vi khuẩn không?
Không. Rửa tay đúng cách làm giảm mạnh lượng vi sinh vật trên tay nhưng không làm tay vô trùng, và da luôn có những vi sinh vật sống tự nhiên. Mục đích là giảm những gì vừa dính lên tay từ môi trường, nhất là trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh.
Làm thí nghiệm này trên lớp thế nào cho gọn?
Chia nhóm bốn bạn, mỗi bạn phụ trách một cách rửa, dùng chung một bồn với thau nước và gáo. Một bạn bấm giờ, một bạn đếm ô. Gộp số liệu cả lớp theo từng cách rửa và tính trung bình phần trăm đã sạch, không ghi tên để tránh so sánh ai rửa giỏi hơn.
Xà phòng thường và xà phòng diệt khuẩn khác nhau thế nào?
Với việc rửa tay hằng ngày, xà phòng thường đã gỡ dầu và cuốn trôi vi sinh vật nhờ cơ chế mixen như trong bài. Thành phần diệt khuẩn thêm vào cần thời gian tiếp xúc nhất định mới có tác dụng, nên điều quan trọng nhất vẫn là chà đủ lâu và đủ các vùng của bàn tay.