ThucNghiem.comThực Nghiệm
Vi sinh vật và cơ thể người

Đo nhịp tim trước và sau vận động: thí nghiệm thời gian hồi phục của chính bạn

Bắt mạch cổ tay lúc nghỉ, sau đi bộ và sau chạy tại chỗ, đo từng phút đến khi về mức nghỉ; vẽ đường hồi phục, hiểu vì sao tim đập nhanh khi cơ làm việc.

Teenager sitting on a classroom bench in Đà Nẵng with two fingers pressed on the inner wrist, a classmate holding a stopwatch phone with a blank screen, warm afternoon light, profile view

Thí nghiệm này đo một thứ bạn mang theo mọi lúc: nhịp tim của chính mình. Bạn bắt mạch lúc ngồi nghỉ, sau một phút đi bộ tại chỗ, sau một phút chạy tại chỗ, rồi đo tiếp từng phút cho đến khi nhịp tim về gần mức nghỉ. Kết quả là một đường cong cho thấy tim phản ứng với vận động nhanh thế nào và cần bao lâu để bình tĩnh lại.

Bài phù hợp với học sinh từ lớp 5 đến THPT. Vận động trong bài là mức vừa sức. Người có bệnh tim, hen suyễn hay bệnh mạn tính khác, hoặc đang ốm, cần hỏi người lớn và theo chỉ dẫn của bác sĩ trước khi làm phần vận động; các bạn đó vẫn tham gia trọn vẹn với vai trò bấm giờ và ghi số liệu. Thí nghiệm này không dùng để đánh giá sức khoẻ hay so ai khoẻ hơn ai.

Mục tiêu và nội dung bài học liên quan

Hệ tuần hoàn là một chủ đề lớn của phần cơ thể người trong Khoa học tự nhiên lớp 8: tim co bóp đẩy máu đi khắp cơ thể, mang ô-xi và chất dinh dưỡng đến tế bào, mang khí cacbonic và chất thải đi. Ở Sinh học lớp 11, học sinh học sâu hơn về hoạt động của tim, chu kỳ tim và điều hoà tim mạch. Môn Khoa học tiểu học cũng có nội dung về cơ quan tuần hoàn và lợi ích của vận động.

Mục tiêu của thí nghiệm gồm: biết bắt mạch đúng cách và đếm nhịp tim theo đơn vị nhịp mỗi phút; quan sát nhịp tim tăng theo mức vận động; đo được thời gian hồi phục; và giải thích liên hệ giữa nhu cầu ô-xi của cơ với hoạt động của tim.

Điều quan trọng về cách nhìn: mỗi người chỉ so với chính mình. Nhịp tim lúc nghỉ khác nhau rất nhiều giữa các bạn cùng tuổi vì kích thước cơ thể, tâm trạng, việc vừa ăn uống, giờ trong ngày, và nhiều lý do khác. Bảng số liệu của bạn kể câu chuyện về cách cơ thể bạn phản ứng, không phải điểm số.

Chuẩn bị và lưu ý an toàn khi vận động

Cần một chỗ phẳng, không trơn, đủ rộng để chạy tại chỗ, và một người đi cùng để bấm giờ.

  • Đồng hồ bấm giờ trên điện thoại hoặc đồng hồ có kim giây; giấy kẻ bảng, bút; ghế để ngồi nghỉ.
  • Quần áo thoải mái, giày đế mềm hoặc chân trần trên sàn không trơn; uống vài ngụm nước trước khi bắt đầu, không làm ngay sau bữa ăn no.
  • Cách bắt mạch cổ tay: ngửa bàn tay, đặt đầu ngón trỏ và ngón giữa của tay kia lên phía trong cổ tay, gần gốc ngón cái, ấn nhẹ đến khi cảm thấy nhịp đập. Không dùng ngón cái để bắt vì ngón cái có mạch riêng dễ làm đếm nhầm.
  • Nếu khó tìm mạch ở cổ tay, có thể đặt nhẹ hai ngón ở một bên cổ, dưới góc hàm. Chỉ ấn một bên, ấn nhẹ, không bao giờ ấn cả hai bên cùng lúc.
  • Vận động chỉ ở mức vừa sức: đi bộ tại chỗ và chạy nhẹ tại chỗ nâng gối. Dừng ngay nếu thấy chóng mặt, đau ngực, khó thở bất thường, tim đập loạn nhịp hoặc buồn nôn, ngồi xuống và báo người lớn.
  • Người có bệnh tim, hen, bệnh mạn tính hoặc đang ốm: hỏi người lớn và làm theo chỉ dẫn của bác sĩ; có thể chỉ đo lúc nghỉ, hoặc làm người ghi số liệu.
  • Không nín thở khi vận động; thở đều bằng mũi và miệng.

Các bước đo nhịp nghỉ, vận động và hồi phục

Làm chậm rãi. Phần quan trọng nhất là các lần đo ngay sau khi dừng, vì nhịp tim giảm nhanh nhất ở phút đầu.

  1. Ngồi yên trên ghế năm phút. Bắt mạch và đếm số nhịp trong 30 giây, nhân hai để ra nhịp mỗi phút. Làm ba lần cách nhau một phút, lấy trung bình làm nhịp nghỉ.
  2. Đứng dậy đi bộ tại chỗ một phút, nhịp nhàng. Dừng lại, lập tức bắt mạch và đếm trong 15 giây, nhân bốn. Ghi số.
  3. Ngồi nghỉ đến khi nhịp tim về gần mức nghỉ, thường vài phút.
  4. Chạy nhẹ tại chỗ nâng gối trong một phút, tốc độ vừa sức, nói chuyện được thành câu ngắn. Dừng, ngồi xuống, đếm ngay trong 15 giây, nhân bốn. Đây là lần đo "phút 0".
  5. Tiếp tục ngồi yên. Ở đầu mỗi phút sau đó, đếm 15 giây và nhân bốn, ghi vào bảng: phút 1, phút 2, phút 3… cho đến khi nhịp tim chênh với nhịp nghỉ không quá khoảng năm nhịp.
  6. Ghi thời gian hồi phục là số phút kể từ lúc dừng chạy đến khi nhịp tim về gần mức nghỉ.
  7. Vẽ đồ thị: trục ngang là thời gian, trục đứng là nhịp mỗi phút; vẽ một đường ngang ở mức nhịp nghỉ để thấy rõ đường hồi phục tiến về đó.

Số liệu mẫu giả định của một học sinh

Bảng dưới là số liệu giả định của một bạn 13 tuổi, chỉ để minh hoạ cách ghi và cách đọc. Số đo của bạn có thể cao hơn hay thấp hơn mà hoàn toàn bình thường; bài không đưa ra mức chuẩn nào để so.

Thời điểmSố nhịp đếm đượcThời gian đếmNhịp mỗi phút
Nghỉ, trung bình ba lần4130 giây82
Ngay sau đi bộ tại chỗ2515 giây100
Ngay sau chạy tại chỗ (phút 0)3315 giây132
Phút 1 sau khi dừng2815 giây112
Phút 22415 giây96
Phút 32215 giây88
Phút 42115 giây84

Đọc bảng: chạy tại chỗ làm nhịp tim tăng 50 nhịp mỗi phút so với lúc nghỉ, đi bộ chỉ tăng 18. Trong phút đầu sau khi dừng, nhịp giảm 20; từ phút 3 sang phút 4 chỉ giảm 4. Đường hồi phục vì vậy dốc lúc đầu rồi thoải dần. Thời gian hồi phục trong ví dụ là khoảng bốn phút.

Để ý cột thời gian đếm: đếm 15 giây rồi nhân bốn nghĩa là mỗi nhịp đếm sót sẽ thành sai bốn nhịp mỗi phút. Đếm 30 giây chính xác hơn, nhưng ngay sau vận động nhịp tim giảm nhanh trong chính 30 giây đó, nên người ta chấp nhận đếm ngắn ở các lần đo này.

Giải thích: vì sao tim đập nhanh khi cơ làm việc

Mỗi lần tâm thất trái co lại, một lượng máu được đẩy vào động mạch chủ, tạo một làn sóng áp lực lan dọc thành động mạch. Ở những chỗ động mạch nằm gần da như cổ tay hay cổ, đầu ngón tay cảm nhận được làn sóng đó: đó là mạch. Vì vậy đếm mạch chính là đếm số lần tim co bóp.

Khi chạy, các cơ ở chân và tay co duỗi liên tục, cần nhiều năng lượng hơn hẳn lúc ngồi. Năng lượng đó chủ yếu đến từ hô hấp tế bào: tế bào cơ dùng ô-xi để phân giải chất dinh dưỡng, giải phóng năng lượng và thải ra khí cacbonic. Để đáp ứng, máu phải mang ô-xi đến cơ nhanh hơn và mang khí cacbonic đi nhanh hơn.

Cơ thể điều chỉnh bằng hai cách diễn ra cùng lúc. Hệ thần kinh tự chủ và hormone như adrenaline làm tim đập nhanh hơn và co bóp mạnh hơn, mỗi nhịp đẩy được nhiều máu hơn. Lượng máu tim bơm ra mỗi phút bằng nhịp tim nhân với lượng máu mỗi nhịp, nên cả hai cùng tăng thì lượng máu đến cơ tăng lên nhiều lần. Song song, nhịp thở cũng nhanh và sâu hơn để lấy thêm ô-xi vào phổi.

Khi dừng vận động, nhu cầu ô-xi giảm, tín hiệu thần kinh làm tim chậm lại tác động gần như ngay, nên phút đầu nhịp tim giảm nhanh. Sau đó cơ thể còn phải bù phần ô-xi thiếu trong lúc vận động và toả bớt nhiệt, nên nhịp tim về mức nghỉ chậm dần. Đó là hình dạng dốc trước, thoải sau của đường hồi phục.

Sai số khi đếm mạch và cách giảm

Bỏ sót hoặc đếm thừa nhịp. Mạch yếu hoặc tay run sau khi chạy dễ làm đếm sai. Tập bắt mạch vài lần lúc nghỉ trước khi bắt đầu thí nghiệm, và có thể nhờ bạn đếm song song ở cổ tay bên kia để đối chiếu.

Đếm không đúng lúc. Mỗi giây chậm trễ sau khi dừng chạy là nhịp tim đã giảm thêm. Người bấm giờ hô "bắt đầu" ngay khi người chạy ngồi xuống, và "dừng" đúng 15 giây.

Nhịp nghỉ chưa thật sự nghỉ. Vừa đi lại, vừa nói chuyện, vừa uống nước ngọt có thể làm nhịp tim cao hơn. Ngồi yên đủ năm phút, không nói chuyện trong lúc đo, và lấy trung bình ba lần.

Cường độ chạy khác nhau giữa các lần. Nếu muốn so hai lần chạy, giữ cùng nhịp bước, ví dụ theo tiếng vỗ tay đều của người bấm giờ, và cùng độ cao nâng gối.

Cảm xúc và môi trường. Hồi hộp vì có người xem, phòng nóng, vừa thức dậy hay vừa ăn đều làm nhịp tim thay đổi. Ghi lại các điều kiện này vào sổ để khi đọc kết quả biết điều gì có thể đã ảnh hưởng.

Đồng hồ đeo tay đo nhịp tim. Nếu có, dùng để đối chiếu thì thú vị, nhưng cảm biến quang học ở cổ tay có thể lệch khi tay chuyển động mạnh. Đếm mạch bằng tay vẫn là cách chính của thí nghiệm này.

Biến thể để làm thành dự án

Mỗi biến thể giữ cách đo, chỉ đổi một yếu tố, và mỗi người vẫn chỉ so với chính mình.

  • Cường độ: đi bộ chậm, đi bộ nhanh, chạy nhẹ tại chỗ, mỗi mức một phút; vẽ nhịp tim ngay sau từng mức để thấy quan hệ gần như tăng đều theo cường độ.
  • Thời lượng: chạy nhẹ 30 giây, một phút và hai phút; câu hỏi là thời gian hồi phục tăng thế nào khi vận động lâu hơn.
  • Tư thế khi đo nhịp nghỉ: nằm, ngồi, đứng; nhiều người ngạc nhiên vì nhịp tim lúc đứng cao hơn lúc nằm vài nhịp, do tim phải bơm máu ngược lên cao hơn.
  • Thở chậm: sau khi chạy, một lần ngồi thở bình thường, lần khác ngồi thở chậm đều; so hai đường hồi phục. Chỉ thở chậm thoải mái, không nín thở.
  • Theo dõi dài ngày: đo nhịp nghỉ mỗi sáng sau khi thức dậy trong hai tuần và vẽ đồ thị; quan sát những ngày ngủ ít hay vừa ốm dậy. Đây chỉ là quan sát cá nhân, không dùng để kết luận về sức khoẻ.

Câu hỏi thường gặp

Nhịp tim lúc nghỉ bao nhiêu là bình thường?

Nhịp tim lúc nghỉ thay đổi theo tuổi, kích thước cơ thể, giờ trong ngày và nhiều yếu tố khác, và trẻ em thường có nhịp nghỉ cao hơn người lớn. Bài này không dùng số đo để đánh giá sức khoẻ. Nếu có điều gì khiến bạn lo về nhịp tim, hãy nói với người lớn để hỏi nhân viên y tế.

Vì sao không bắt mạch bằng ngón cái?

Ngón cái có mạch đập riêng khá rõ. Nếu dùng ngón cái đặt lên cổ tay, bạn có thể cảm nhận mạch của chính ngón cái lẫn với mạch ở cổ tay và đếm nhầm. Đầu ngón trỏ và ngón giữa nhạy hơn và không gây nhầm lẫn này.

Bạn mình hồi phục nhanh hơn mình, vậy mình kém hơn à?

Không. Thời gian hồi phục phụ thuộc nhiều thứ như mức gắng sức thật sự, cách đếm, việc ngủ, ăn uống và cả cảm xúc lúc đo. Thí nghiệm được thiết kế để mỗi người theo dõi cơ thể mình, không phải để xếp hạng ai với ai. Hãy so lần này với lần sau của chính bạn.

Có nên chạy thật nhanh để thấy nhịp tim lên cao nhất không?

Không cần và không nên. Mục tiêu là thấy nhịp tim thay đổi theo vận động, điều này đã rõ với mức chạy nhẹ vừa sức. Gắng sức tối đa không làm thí nghiệm có giá trị hơn mà tăng nguy cơ chóng mặt, té ngã, nhất là khi chưa khởi động kỹ.

Đếm 15 giây hay 30 giây thì tốt hơn?

Lúc nghỉ, đếm 30 giây hoặc cả phút cho kết quả chính xác hơn vì sai một nhịp chỉ lệch hai nhịp mỗi phút. Ngay sau vận động, nhịp tim giảm nhanh nên đếm 15 giây giúp bắt được con số gần thời điểm dừng hơn, chấp nhận sai số lớn hơn một chút.

Người bị hen suyễn có làm được thí nghiệm này không?

Cần hỏi người lớn và làm theo chỉ dẫn của bác sĩ trước. Nhiều bạn bị hen vẫn vận động bình thường khi bệnh được kiểm soát, nhưng mỗi người khác nhau. Nếu chưa chắc, bạn có thể đo nhịp nghỉ, làm người bấm giờ và phân tích số liệu của cả nhóm mà không cần chạy.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138