Bạn có thể tự làm hai dụng cụ đo gió trong một buổi chiều: cờ chỉ hướng gió bằng ống hút và bìa, và phong kế bốn cốc giấy quay trên đầu bút chì. Cờ gió cho biết gió thổi từ đâu tới, phong kế cho biết gió mạnh bao nhiêu khi bạn đếm số vòng quay trong 30 giây rồi đổi ra mét mỗi giây.
Sau khi làm, phần đáng giá nhất là nhật ký gió hai tuần ở sân nhà hay sân trường: ghi hướng và tốc độ gió ba lần mỗi ngày, vẽ hoa gió, và tìm ra quy luật như gió mùa đông bắc ở miền Bắc hay gió biển thổi vào ban ngày ở các tỉnh ven biển. Bài cũng hướng dẫn cách hiệu chỉnh phong kế và vì sao số đo ở sân nhà luôn khác số trong bản tin thời tiết.
Dụng cụ và an toàn
Mọi thứ đều rẻ và dễ kiếm. Phần cần người lớn là thao tác với kim ghim và kéo.
- Cờ gió: một ống hút nhựa thẳng, một tấm bìa cứng cắt hình mũi tên và hình đuôi, một kim ghim đầu tròn, một bút chì có cục tẩy ở đầu, một miếng đất nặn hoặc lon cát làm đế.
- Phong kế: bốn cốc giấy nhỏ cùng loại, hai que ống hút hoặc que tre mảnh dài khoảng 25 cm, một cốc giấy làm trục, một kim ghim, một bút chì có tẩy. Tô màu một cốc để dễ đếm vòng.
- La bàn hoặc ứng dụng la bàn để ghi các hướng bắc, nam, đông, tây lên đế.
- Đồng hồ bấm giây trên điện thoại, sổ ghi chép, thước dây.
- Một cột hoặc gậy cao khoảng 1,5 – 2 m buộc chắc vào hàng rào ở chỗ thoáng để đặt dụng cụ, xa tường và cây to.
An toàn: không leo lên mái nhà hoặc lan can cao để đặt dụng cụ. Không đo khi có dông, sét, bão hoặc gió rất mạnh; cất dụng cụ vào nhà và theo dõi tin thời tiết. Kim ghim sắc, người lớn cắm và cất giữ. Không đứng gần cột điện, dây điện khi dựng gậy.
Làm cờ chỉ hướng gió và phong kế cốc giấy
Hai dụng cụ dùng chung nguyên lý: một bộ phận quay tự do quanh kim ghim cắm vào cục tẩy của bút chì.
- Cờ gió: rạch hai đầu ống hút, cài mũi tên nhỏ vào một đầu và tấm đuôi lớn hơn vào đầu kia. Đuôi phải to hơn mũi tên nhiều để gió đẩy đuôi đi, mũi tên quay về phía gió thổi tới.
- Tìm điểm cân bằng của ống hút bằng cách đặt lên ngón tay. Người lớn cắm kim ghim xuyên qua điểm này vào cục tẩy của bút chì, nới kim một chút để ống hút quay tự do.
- Cắm bút chì vào đế đất nặn. Dùng la bàn đánh dấu bắc, đông, nam, tây trên đế.
- Phong kế: khoét hai lỗ đối diện gần miệng cốc làm trục, và thêm hai lỗ đối diện nữa vuông góc, luồn hai que tạo thành chữ thập.
- Gắn bốn cốc nhỏ vào bốn đầu que bằng băng dính, miệng cốc đều quay cùng một chiều quanh vòng tròn, như bốn chiếc thìa xúc nối đuôi nhau.
- Người lớn cắm kim ghim qua giao điểm hai que vào cục tẩy của bút chì luồn từ đáy cốc trục lên. Thổi nhẹ để kiểm: phong kế quay đều, không lắc.
- Đo bán kính quay: khoảng cách từ trục tới tâm một cốc nhỏ, ví dụ 12 cm. Ghi lại vì cần cho phép tính tốc độ.
Lưu ý: gió được gọi tên theo hướng nó thổi tới. Gió bắc là gió từ phía bắc thổi xuống. Mũi tên của cờ gió chỉ về hướng gió tới, nên nếu mũi tên chỉ về phía đông bắc thì đó là gió đông bắc.
Tính tốc độ gió và đối chiếu cấp gió
Đếm số vòng quay của cốc tô màu trong 30 giây, chia 30 để có số vòng mỗi giây. Tốc độ của tâm cốc bằng chu vi vòng quay nhân số vòng mỗi giây. Ví dụ giả định: bán kính 12 cm, đếm được 45 vòng trong 30 giây, tức 1,5 vòng mỗi giây, tốc độ cốc khoảng 2 × 3,14 × 0,12 × 1,5 ≈ 1,13 mét mỗi giây.
| Cấp gió | Tốc độ (m/s) | Dấu hiệu quanh bạn |
|---|---|---|
| 0 — lặng gió | dưới 0,3 | Khói bốc thẳng lên |
| 1 | 0,3 – 1,5 | Khói hơi nghiêng, cờ gió chưa quay theo |
| 2 | 1,6 – 3,3 | Cảm thấy gió trên mặt, lá cây xào xạc |
| 3 | 3,4 – 5,4 | Lá và cành nhỏ lay động liên tục, cờ vải bay |
| 4 | 5,5 – 7,9 | Bụi và giấy vụn bay, cành nhỏ rung mạnh |
| 5 | 8,0 – 10,7 | Cây nhỏ đung đưa — nên kết thúc đo và cất dụng cụ |
Cốc giấy luôn quay chậm hơn gió, vì một nửa vòng quay cốc phải đi ngược gió. Với phong kế cốc thường gặp, tốc độ gió lớn hơn tốc độ tâm cốc khoảng 2 – 3 lần, và hệ số cụ thể tuỳ từng chiếc. Nếu tạm dùng hệ số 2,5, ví dụ trên cho gió khoảng 2,8 m/s, tức chừng 10 km/h, cấp 2. Hãy kiểm lại bằng cột dấu hiệu: lá có xào xạc, có thấy gió trên mặt không?
Để có hệ số riêng cho phong kế của mình, xem phần hiệu chỉnh bên dưới.
Hiệu chỉnh phong kế: tìm hệ số của chiếc cốc giấy
Một phong kế tự làm chỉ thực sự là dụng cụ đo khi đã được hiệu chỉnh, nghĩa là so với một tốc độ biết trước. Cách đơn giản và an toàn: chọn một ngày lặng gió, ra sân trường hoặc sân rộng bằng phẳng, đo một đoạn thẳng 40 m bằng thước dây. Một người cầm phong kế giơ cao trước mặt, đi bộ đều từ đầu này tới đầu kia, người thứ hai bấm giờ và người thứ ba đếm vòng quay. Đi hết 40 m trong 20 giây nghĩa là phong kế chịu một luồng gió tương đối 2 m/s.
Lặp lại ba lần ở tốc độ đi chậm, đi thường và đi nhanh, mỗi lần tính tốc độ tâm cốc như trên. Hệ số hiệu chỉnh bằng tốc độ đi chia cho tốc độ tâm cốc. Nếu ba hệ số gần nhau, lấy trung bình; nếu khác nhau nhiều, có thể phong kế bị ma sát lớn ở trục khi quay chậm. Không chạy nhanh hay đạp xe khi cầm dụng cụ để lấy tốc độ cao, dễ ngã.
Cách thứ hai là so với số liệu trạm quan trắc gần nhất trong ứng dụng thời tiết. Cách này chỉ để tham khảo vì trạm đo gió ở độ cao khoảng 10 m, thoáng hoàn toàn, nơi gió mạnh hơn rõ rệt so với độ cao 2 m giữa nhà cửa. Việc số đo ở sân nhà nhỏ hơn số trong bản tin là bình thường, không phải phong kế sai.
Nhật ký gió hai tuần và vẽ hoa gió
Có dụng cụ rồi, giá trị nằm ở việc đo đều đặn. Đặt cả hai dụng cụ cố định trên gậy ở chỗ thoáng.
- Chọn ba giờ cố định mỗi ngày, ví dụ 7 giờ, 13 giờ và 18 giờ.
- Mỗi lần ghi: hướng gió theo tám hướng (bắc, đông bắc, đông, đông nam, nam, tây nam, tây, tây bắc), số vòng trong 30 giây, tốc độ đã hiệu chỉnh, cấp gió theo dấu hiệu và ghi chú trời nắng, mây hay mưa.
- Nếu lặng gió và cờ không định hướng, ghi "lặng", không đoán hướng.
- Sau hai tuần, đếm số lần gió thổi từ mỗi hướng.
- Vẽ hoa gió: tâm là một vòng tròn nhỏ, từ tâm kẻ tám tia theo tám hướng, chiều dài mỗi tia tỉ lệ với số lần gió thổi từ hướng đó, ví dụ mỗi lần dài 5 mm.
- So sánh hoa gió buổi sáng với hoa gió buổi chiều, và tốc độ trung bình theo giờ trong ngày.
Ví dụ giả định: một nhóm học sinh ở Đà Nẵng ghi được 42 lần đo trong tháng Bảy, trong đó buổi chiều phần lớn là gió đông và đông nam từ biển thổi vào, buổi sáng sớm hay lặng hoặc gió tây nhẹ. Hoa gió buổi chiều có tia dài về phía đông, khác hẳn hoa gió buổi sáng.
Nguồn sai số khi đo gió bằng dụng cụ tự làm
Số đo gió dao động liên tục từng giây, nên sai số luôn lớn hơn các phép đo trong nhà. Ghi rõ các nguồn sau trong báo cáo:
- Gió giật. Trong 30 giây có thể có lúc gió mạnh gấp đôi lúc yếu. Đếm ba lần 30 giây liên tiếp và lấy trung bình, ghi thêm lần lớn nhất.
- Ma sát ở trục kim ghim. Khi gió yếu, phong kế có thể đứng yên dù gió vẫn thổi. Ghi "dưới ngưỡng quay" thay vì ghi 0, và thử nới kim hoặc thêm một hạt cườm nhỏ làm ổ đỡ.
- Đếm nhầm vòng. Quay nhanh thì mắt khó theo. Chỉ đếm khi cốc tô màu đi qua một mốc cố định, hoặc quay video bằng điện thoại rồi xem chậm để đếm.
- Vị trí đặt dụng cụ. Đặt gần tường, mái hiên hay cây to, gió bị chặn và xoáy. Ghi rõ khoảng cách tới vật cản gần nhất.
- Cốc giấy bị ẩm, méo. Sau một trận mưa, cốc thấm nước nặng hơn và méo đi, hệ số hiệu chỉnh thay đổi. Thay cốc mới và hiệu chỉnh lại, hoặc dùng cốc nhựa.
- Hướng gió dao động. Cờ gió lắc qua lại vài chục độ là bình thường. Quan sát trong 30 giây và ghi hướng cờ chỉ nhiều nhất.
Một bảng nhật ký có ghi chú những trường hợp này đáng tin hơn nhiều so với bảng chỉ toàn con số tròn trịa. Người đọc báo cáo cần biết bạn đã đo trong điều kiện nào.
Giải thích khoa học: vì sao có gió và vì sao gió đổi hướng
Gió là không khí di chuyển từ nơi áp suất cao tới nơi áp suất thấp. Mặt đất nóng không đều làm không khí nở ra, nhẹ đi và bốc lên ở chỗ nóng, tạo vùng áp thấp; không khí từ nơi mát hơn tràn tới thay thế. Chênh lệch càng lớn, gió càng mạnh.
Gió biển ban ngày, gió đất ban đêm. Ban ngày đất liền nóng lên nhanh hơn mặt biển, không khí trên đất bốc lên, gió mát từ biển thổi vào. Ban đêm đất nguội nhanh hơn biển, chiều gió đảo lại, dù thường yếu hơn. Học sinh ở các tỉnh ven biển như Quảng Ninh, Đà Nẵng, Khánh Hoà dễ thấy điều này trong nhật ký.
Gió mùa theo mùa trong năm. Ở quy mô lớn hơn, lục địa châu Á và đại dương nóng lạnh lệch nhau theo mùa. Từ khoảng tháng Mười tới tháng Tư, miền Bắc chịu ảnh hưởng của gió mùa đông bắc lạnh khô; từ khoảng tháng Năm tới tháng Mười, gió mùa tây nam mang mưa cho Nam Bộ và Tây Nguyên. Khi gió tây nam vượt dãy Trường Sơn, xuống sườn đông nó trở nên khô nóng, là gió Tây khô nóng mà người dân Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị quen gọi là gió Lào.
Nhà cửa làm gió đổi hướng tại chỗ. Gió vòng qua nhà và cây tạo những xoáy nhỏ, nên cờ gió đặt sát tường có thể chỉ hướng ngược với gió thật. Đó là lý do phải đặt dụng cụ ở chỗ thoáng, cao hơn mặt đất.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cờ gió phải có đuôi to hơn mũi tên?
Gió đẩy lên phần có diện tích lớn mạnh hơn. Đuôi to bị đẩy về phía khuất gió, khiến cả ống hút xoay cho tới khi mũi tên chĩa thẳng vào hướng gió tới. Nếu mũi tên và đuôi bằng nhau, cờ sẽ quay lung tung và không chỉ hướng ổn định.
Phong kế ba cốc hay bốn cốc tốt hơn?
Phong kế chuẩn của các trạm khí tượng thường có ba cốc vì quay đều hơn. Phong kế bốn cốc giấy dễ làm cân bằng hơn với que chữ thập. Với dụng cụ tự làm, điều quan trọng hơn là trục quay nhẹ và đã được hiệu chỉnh, số cốc chỉ ảnh hưởng tới hệ số.
Có thể dùng điện thoại đo tốc độ gió không?
Điện thoại không có cảm biến đo gió. Các ứng dụng thời tiết hiển thị số liệu từ trạm quan trắc hoặc mô hình dự báo, không phải gió tại chỗ bạn đứng. Bạn có thể dùng các số đó để so sánh xu hướng với nhật ký của mình.
Học sinh tiểu học nên đo phần nào?
Học sinh lớp 4, lớp 5 có thể làm cờ gió, ghi hướng gió và đối chiếu cấp gió bằng dấu hiệu quanh mình như khói, lá cây. Việc đếm vòng phong kế, tính tốc độ và hiệu chỉnh hợp với học sinh từ lớp 6. Người lớn giữ phần cắm kim ghim.
Đo gió khi có bão để có số liệu hay có được không?
Không. Khi có bão, áp thấp nhiệt đới hay dông sét, mọi người phải ở trong nhà an toàn theo hướng dẫn của chính quyền. Không ra ngoài để đo hay quay phim. Bạn có thể ghi lại diễn biến thời tiết qua bản tin chính thức để bổ sung vào nhật ký.
Vì sao gió buổi trưa thường mạnh hơn sáng sớm?
Buổi trưa mặt đất nóng mạnh, không khí sát đất bốc lên và trộn với lớp không khí phía trên đang chuyển động nhanh hơn, kéo gió mạnh xuống gần mặt đất. Sáng sớm lớp không khí sát đất lạnh và ổn định, ít trộn lẫn nên thường lặng. Nhật ký gió của bạn có thể cho thấy rõ quy luật này.