ThucNghiem.comThực Nghiệm
Trái Đất và bầu trời

Thí nghiệm xói mòn đất bằng chai nhựa: đất trần, phủ rơm, có cỏ, đo nước và bùn trôi

Ba chai nhựa đựng đất trần, đất phủ rơm và đất có cỏ, tưới cùng lượng "mưa" và đo nước đục chảy ra để thấy lớp phủ giữ đất thế nào. Có số liệu mẫu.

Three cut-open plastic bottles filled with bare soil, straw mulch and green grass lying on a tilted board in a Vietnamese courtyard, cups catching muddy water below, close-up

Thí nghiệm xói mòn đất bằng ba chai nhựa cho thấy rõ ràng chỉ sau một phút "mưa": đất trần để lượng bùn trôi ra gấp nhiều lần đất có rơm phủ hoặc có cỏ mọc, dù cả ba chai đựng cùng một loại đất và nhận cùng lượng nước. Lớp phủ đỡ hạt mưa, giữ đất không bị bắn lên, và rễ cây đan lại giữ đất tại chỗ.

Bài hướng dẫn dựng ba "sườn đồi" bằng chai nhựa, tưới mưa giả bằng chai đục lỗ, thu nước chảy ra, đo thể tích và khối lượng bùn, rồi giải thích vì sao người nông dân ở vùng đồi trồng cây theo đường đồng mức, phủ gốc và để băng cỏ. Thí nghiệm hợp với phần đất và bảo vệ môi trường ở môn Khoa học tiểu học, Khoa học tự nhiên và Địa lí THCS. Phần gieo cỏ cần chuẩn bị trước khoảng hai tuần.

Dụng cụ, chuẩn bị trước và an toàn

Phần lớn dụng cụ là đồ tái chế. Phần chuẩn bị lâu nhất là chai có cỏ mọc.

  • Ba chai nhựa 1,5 lít cùng loại. Người lớn khoét một ô dọc thân chai, chừa lại cổ chai và nắp được tháo ra; mép cắt nhựa sắc, có thể dán băng dính viền.
  • Đất vườn hoặc đất trồng cây đóng bao, đủ cho ba chai. Không lấy đất gần bãi rác, chuồng trại hay cống rãnh.
  • Hạt cỏ, hạt rau mầm hoặc hạt lúa gieo dày ở một chai, tưới đều trong khoảng 10 – 14 ngày để có lớp cỏ dày; hoặc xin một mảng cỏ có rễ đặt vừa chai.
  • Rơm khô, lá khô vụn hoặc mùn cưa để phủ chai thứ hai.
  • Ba cốc nhựa trong, một cốc đong có vạch, một chai nước 600 ml có đục 15 – 20 lỗ nhỏ trên nắp làm "bình mưa". Người lớn đục lỗ bằng đinh nhỏ.
  • Một tấm ván và vài cuốn sách để kê nghiêng, thước đo góc, cân nhà bếp chia vạch 1 gam.

An toàn: làm ngoài sân hoặc trên nền dễ lau. Đeo găng tay khi trộn đất, rửa tay bằng xà phòng sau khi làm, không đưa tay lên miệng, mắt khi đang làm. Nếu trong đất có vật sắc như mảnh kính, gạch vụn, nhặt bỏ trước bằng dụng cụ chứ không dùng tay trần.

Các bước làm thí nghiệm

Mấu chốt là giữ mọi thứ giống nhau giữa ba chai, chỉ khác nhau ở lớp phủ bề mặt. Đó là biến độc lập; lượng nước và bùn chảy ra là biến phụ thuộc.

  1. Cho vào mỗi chai cùng một lượng đất, ví dụ 800 gam cân bằng cân bếp, nén nhẹ bằng tay như nhau, mặt đất thấp hơn miệng cổ chai một chút để nước chảy ra được.
  2. Chai 1 để đất trần. Chai 2 phủ một lớp rơm dày khoảng 1 cm. Chai 3 là chai đã có cỏ mọc dày từ trước.
  3. Đặt ba chai nằm cạnh nhau trên tấm ván, cổ chai hướng ra mép ván. Kê ván nghiêng khoảng 15 độ, kiểm bằng thước đo góc hoặc ứng dụng điện thoại.
  4. Treo hoặc đặt mỗi cốc nhựa ngay dưới miệng cổ chai để hứng nước chảy ra.
  5. Đổ đúng 500 ml nước vào bình mưa, cầm cao khoảng 30 cm phía trên phần thân chai, rưới đều trong khoảng một phút. Làm lần lượt cho cả ba chai, cùng một người rưới để giữ tốc độ như nhau.
  6. Chờ thêm hai phút cho nước ngừng nhỏ giọt. Đo thể tích nước trong mỗi cốc bằng cốc đong, ghi lại màu nước: trong, hơi đục hay đục như bùn.
  7. Để ba cốc lắng qua đêm. Hôm sau nghiêng nhẹ đổ bỏ phần nước trong ở trên, phơi khô phần bùn dưới đáy rồi cân, hoặc đo độ dày lớp bùn bằng thước.
  8. Làm lại toàn bộ thêm hai lần vào các ngày sau với đất mới, rồi lấy trung bình.

Ghi chép thêm những gì quan sát được trong lúc rưới: đất trần thường bị bắn tung lên thành những hạt bùn nhỏ, tạo những rãnh nhỏ chạy dọc chai; chai phủ rơm và chai có cỏ hầu như không thấy rãnh.

Số liệu mẫu (giả định)

Dưới đây là số liệu giả định trung bình của ba lần làm, mỗi lần rưới 500 ml nước trên ván nghiêng 15 độ. Hãy tự tính cột phần trăm để kiểm lại.

ChaiNước chảy ra (ml)Phần trăm nước chảy trànBùn khô thu được (g)Màu nước
1 — đất trần31062%34Nâu đục như cà phê sữa
2 — phủ rơm19038%6Hơi đục
3 — có cỏ12024%2Gần như trong

Phần nước còn lại đã thấm vào đất hoặc bị đất và rơm giữ lại. Theo số liệu mẫu, đất trần mất bùn gấp khoảng 6 lần đất phủ rơm và 17 lần đất có cỏ. Lượng nước chảy tràn cũng nhiều hơn, nghĩa là đất trần vừa mất đất vừa giữ được ít nước hơn cho cây.

Lưu ý về độ chính xác: cân bếp chia vạch 1 gam nên chai 3 với 2 gam bùn có sai số tương đối rất lớn. Nếu cân không đủ nhạy, so sánh bằng độ dày lớp bùn lắng trong ba cốc cùng loại cũng đủ cho thấy sự khác biệt.

Giải thích khoa học: hạt mưa, dòng chảy và rễ cây

Hạt mưa là "búa" đầu tiên. Mỗi hạt mưa rơi xuống mặt đất trần như một cú đập nhỏ, làm vỡ các cục đất và bắn hạt đất lên. Các hạt mịn bị bắn ra lấp kín lỗ rỗng trên mặt, tạo một lớp váng khiến nước khó thấm xuống, nên chảy tràn nhiều hơn. Lớp rơm hay lá cỏ đỡ cú đập này.

Dòng chảy tràn mang đất đi. Khi nước không kịp thấm, nó chảy dọc sườn dốc, gom lại thành những rãnh nhỏ và cuốn theo hạt đất. Dốc càng lớn, dòng chảy càng nhanh và mang được càng nhiều đất. Trong thí nghiệm, những rãnh nhỏ trên chai đất trần chính là mô hình thu nhỏ của rãnh xói trên đồi.

Rễ cây đan lưới và mở đường cho nước. Rễ cỏ giữ các hạt đất lại với nhau. Rễ cũng tạo những đường dẫn nhỏ trong đất, giúp nước thấm sâu hơn thay vì chảy tràn. Vì vậy chai có cỏ vừa ít bùn nhất vừa ít nước chảy ra nhất.

Lớp phủ làm chậm dòng chảy. Rơm và lá khô giống những vật cản nhỏ, làm dòng nước chảy chậm lại và lắng bớt hạt đất ngay trên sườn. Tuy không có rễ, lớp phủ vẫn giảm xói mòn rất mạnh so với đất trần.

Liên hệ với đất dốc ở Việt Nam. Ở các tỉnh miền núi như Sơn La, Lào Cai, Gia Lai hay Lâm Đồng, đất đồi canh tác có thể mất lớp đất mặt màu mỡ sau mỗi mùa mưa nếu để trần. Người dân dùng các cách như làm ruộng bậc thang, trồng cây theo đường đồng mức, phủ gốc bằng tàn dư cây trồng và trồng băng cỏ chắn ngang sườn dốc — chính là những gì chai 2 và chai 3 mô phỏng.

Đặt câu hỏi, giả thuyết và trình bày kết quả

Trước khi rưới nước, mỗi bạn nên viết ra giấy câu hỏi và dự đoán của mình. Một câu hỏi rõ có dạng: lớp phủ bề mặt ảnh hưởng thế nào đến lượng đất bị nước mưa cuốn trôi trên sườn dốc? Giả thuyết có thể kiểm chứng: nếu mặt đất có rơm phủ hoặc có cỏ mọc thì lượng bùn trôi ra ít hơn đất trần, vì lớp phủ đỡ hạt mưa và rễ giữ đất. Viết giả thuyết trước giúp bạn trung thực khi đọc kết quả, kể cả khi kết quả không như mong đợi.

Khi trình bày, một biểu đồ cột với ba cột cho lượng bùn khô và ba cột cho lượng nước chảy tràn là đủ rõ. Đặt cạnh đó ảnh chụp ba cốc nước sau khi rưới, xếp từ đục nhất tới trong nhất, người xem hiểu ngay mà không cần đọc số. Nếu làm ba lần, vẽ thêm một vạch nhỏ trên mỗi cột thể hiện khoảng từ lần thấp nhất tới lần cao nhất.

Phần kết luận nên trả lời đúng câu hỏi ban đầu, nêu con số chính, rồi nói giới hạn: đây là mô hình nhỏ trong vài phút, đất thật trên đồi chịu mưa nhiều giờ, nhiều ngày, với độ dốc và loại đất rất khác. Cuối cùng, đề xuất một câu hỏi tiếp theo bạn muốn kiểm tra. Đó là cách một thí nghiệm ở nhà nối sang thí nghiệm sau.

Nguồn sai số cần ghi trong báo cáo

Thí nghiệm với đất có nhiều biến khó kiểm soát. Ghi rõ những điểm sau giúp người đọc đánh giá kết quả của bạn.

  • Đất nén không đều. Đất nén chặt hơn ở một chai sẽ thấm kém hơn. Dùng cùng một khối lượng đất và cùng số lần ấn tay.
  • Độ ẩm ban đầu khác nhau. Chai có cỏ đã được tưới nhiều ngày nên ẩm hơn, đất ẩm thấm chậm hơn đất khô. Tưới nhẹ cả ba chai bằng cùng lượng nước từ hôm trước để cân bằng.
  • Tốc độ rưới không đều. Người rưới đếm nhịp đều và giữ cùng độ cao. Có thể dùng một chai treo cố định nhỏ giọt để thay tay người.
  • Bùn còn ướt khi cân. Phơi đến khi khô hẳn, cân hai lần cách nhau vài giờ, khối lượng không đổi mới ghi.
  • Cỏ không đều. Chai có cỏ thưa ở một đầu sẽ cho kết quả khác. Chụp ảnh mặt cỏ trước khi làm để đính kèm báo cáo.
  • Một lần đo chưa đủ. Ba lần là tối thiểu; nếu ba lần chênh nhau nhiều, ghi cả ba số chứ không chỉ trung bình.

Một kết quả khác số liệu mẫu, ví dụ chai rơm cho nhiều bùn hơn dự kiến, không có nghĩa thí nghiệm hỏng. Có thể rơm quá mỏng hoặc bị nước cuốn trôi. Ghi lại và đề xuất cách cải tiến.

Biến thể để thành dự án nhỏ

Khi đã có bố cục ba chai, có thể thay biến độc lập để trả lời các câu hỏi mới. Mỗi lần chỉ đổi một yếu tố.

  • Độ dốc: cùng là đất trần, thử góc 5, 15 và 25 độ. Vẽ đồ thị lượng bùn theo độ dốc.
  • Cường độ mưa: cùng 500 ml nước nhưng rưới trong 30 giây, 1 phút và 2 phút.
  • Loại đất: đất cát, đất thịt và đất sét, mỗi loại một chai trần.
  • Băng cỏ chắn: chai đất trần nhưng có một dải cỏ rộng 3 cm ở cuối chai, gần cổ, mô phỏng băng cỏ ở chân ruộng dốc.
  • Ruộng bậc thang: đặt ba thanh bìa nhỏ ngang thân chai tạo các bậc, so với chai không có bậc.

Mỗi biến thể cần ít nhất ba lần lặp. Một dự án tốt không cần làm hết các biến thể; chọn một câu hỏi có ý nghĩa với địa phương mình, ví dụ học sinh ở vùng đồi có thể hỏi về độ dốc và băng cỏ.

Câu hỏi thường gặp

Không có hạt cỏ thì thay bằng gì?

Hạt rau mầm như cải, đậu xanh hay hạt lúa gieo dày đều mọc nhanh và cho rễ khá dày sau khoảng mười ngày. Cũng có thể xin một mảng cỏ có rễ ở vườn, cắt vừa thân chai. Điều quan trọng là rễ phải đã lan trong đất, không chỉ cắm cành lá lên mặt.

Có thể làm thí nghiệm ngoài trời khi có mưa thật không?

Có thể đặt ba chai ngoài trời trong một trận mưa nhỏ, nhưng không kiểm soát được lượng mưa và có thể có sấm sét. Không ra ngoài khi có dông. Mưa giả bằng bình đục lỗ cho kết quả so sánh được hơn và an toàn hơn cho trẻ.

Học sinh tiểu học có cần cân bùn không?

Không cần. Học sinh lớp 4, lớp 5 chỉ cần so sánh màu nước và độ dày lớp bùn lắng trong ba cốc cùng loại, rồi xếp thứ tự đục nhất đến trong nhất. Việc đo thể tích, cân bùn khô và tính phần trăm hợp với học sinh THCS.

Vì sao chai phủ rơm vẫn có ít bùn chảy ra?

Rơm không phủ kín hoàn toàn, nước vẫn chảy qua các khe và cuốn theo một ít hạt mịn. Rơm cũng không có rễ để giữ đất ở dưới. Tuy vậy so với đất trần, lượng bùn giảm rõ rệt, cho thấy chỉ riêng việc che mặt đất đã có tác dụng lớn.

Đất sau thí nghiệm xử lý thế nào?

Đất và bùn có thể trả lại vườn hoặc chậu cây, rơm dùng làm lớp phủ gốc. Không đổ nước bùn vào bồn rửa vì dễ gây tắc ống. Chai nhựa đã cắt nên rửa sạch, gom vào đồ tái chế, dán băng dính lại mép sắc.

Thí nghiệm này liên quan gì đến lũ và sạt lở?

Thí nghiệm chỉ mô phỏng xói mòn bề mặt, tức lớp đất mặt bị nước cuốn đi dần. Sạt lở là hiện tượng cả khối đất trượt xuống, liên quan đến nước ngấm sâu và cấu tạo sườn dốc, phức tạp hơn nhiều. Tuy vậy, lớp phủ thực vật giúp giảm cả hai, và học sinh có thể tìm hiểu thêm ở phần này.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138