ThucNghiem.comThực Nghiệm
Thí nghiệm với thực vật

Thí nghiệm thẩm thấu với khoai tây: thanh khoai ngâm nước muối nặng lên hay nhẹ đi

Ngâm thanh khoai tây trong sáu mức nước muối, cân trước và sau để tính phần trăm thay đổi khối lượng, rồi đọc trên đồ thị nồng độ mà tế bào khoai cân bằng.

Row of small glass cups holding potato cylinders in clear liquids, a digital kitchen scale and a cutting board with a peeled potato, Nghe An school lab bench, overhead daylight

Thanh khoai tây ngâm nước sạch sẽ nặng lên và cứng hơn, còn ngâm nước muối đậm sẽ nhẹ đi và mềm oặt: đó là thẩm thấu, nước đi qua màng tế bào từ phía loãng sang phía đặc. Khi cân thanh khoai trước và sau khi ngâm ở nhiều nồng độ muối khác nhau, bạn tìm được mức muối mà khoai gần như không đổi khối lượng.

Bài này hướng dẫn cắt thanh khoai đều nhau bằng ống hút cứng, pha sáu mức nồng độ từ một bình gốc, tính phần trăm thay đổi khối lượng và đọc điểm cân bằng trên đồ thị. Số liệu là ví dụ giả định để bạn tập tính và đối chiếu, khoai tây ở chợ gần nhà bạn có thể cho điểm cân bằng khác.

Mục tiêu và nội dung bài học liên quan

Sự vận chuyển các chất qua màng tế bào được học ở Sinh học lớp 10: khuếch tán, thẩm thấu, vận chuyển chủ động. Học sinh thường thuộc định nghĩa nhưng lúng túng khi phải dự đoán chiều đi của nước. Thí nghiệm khoai tây biến câu hỏi đó thành con số cụ thể: khối lượng tăng nghĩa là nước vào tế bào, khối lượng giảm nghĩa là nước ra khỏi tế bào.

Câu hỏi nghiên cứu: khối lượng thanh khoai tây thay đổi bao nhiêu phần trăm sau hai giờ ngâm trong dung dịch muối ở các nồng độ khác nhau, và ở nồng độ nào khối lượng gần như không đổi? Biến độc lập là nồng độ muối, biến phụ thuộc là phần trăm thay đổi khối lượng. Biến kiểm soát gồm cùng một củ khoai, kích thước thanh giống nhau, cùng thể tích dung dịch, cùng nhiệt độ, cùng thời gian ngâm và cùng cách thấm khô trước khi cân.

Cốc nước sạch không muối là đối chứng, cho biết khoai thay đổi thế nào khi bên ngoài loãng nhất. Ngoài khối lượng, bạn còn ghi một biến định tính dễ cảm nhận: độ cứng của thanh khoai khi uốn nhẹ bằng hai ngón tay.

Kết quả của thí nghiệm này giúp hiểu những chuyện rất đời thường: vì sao rau héo ngâm nước lạnh lại tươi lên, vì sao muối dưa cải thì rau xẹp xuống và chảy nước, vì sao bón phân quá tay làm cây héo.

Dụng cụ và cách pha dãy nồng độ

Đồ dùng đều có trong bếp, riêng cân nên chọn loại chia 0,1 gam:

  • Một củ khoai tây to, vỏ không xanh, không mọc mầm.
  • Ống hút cứng loại to dùng cho trà sữa, để đục lấy thanh khoai hình trụ đều nhau. Một con dao gọt và thớt cho người lớn cắt thanh về cùng độ dài.
  • Sáu cốc nhựa hoặc thuỷ tinh, mỗi cốc khoảng 100 ml dung dịch, dán tên nồng độ.
  • Muối ăn tinh, chai 1 lít, cốc đong có vạch.
  • Cân tiểu ly chia 0,1 gam (loại cân dùng làm bánh). Nếu chỉ có cân bếp chia 1 gam, mỗi nhóm cần nhiều thanh hơn để tổng khối lượng đủ lớn.
  • Giấy ăn để thấm khô, thước milimét, đồng hồ, sổ ghi.

Pha dung dịch gốc 60 gam muối mỗi lít: hoà 60 gam muối vào nước cho đủ 1 lít. Từ đó pha theo tỉ lệ thể tích: 40 gam mỗi lít là 2 phần gốc với 1 phần nước; 20 gam là 1 phần gốc với 2 phần nước; 10 gam là 1 phần gốc với 5 phần nước; 5 gam là 1 phần gốc với 11 phần nước. Bạn tự kiểm lại: 1 phần gốc trong tổng 6 phần cho nồng độ bằng 60 chia 6, tức 10 gam mỗi lít. Cốc thứ sáu là nước sạch.

An toàn khi cắt khoai và xử lý sau thí nghiệm

Phần dao do người lớn làm. Ống hút đục khoai khá an toàn cho học sinh từ lớp 5, chỉ cần ấn thẳng và xoay nhẹ. Cắt hai đầu cho bằng nhau và gọt vỏ là việc của người lớn, hoặc học sinh lớn có giám sát.

Không dùng khoai có vỏ xanh hay mầm. Phần xanh và mầm khoai tây chứa chất có thể gây ngộ độc khi ăn. Dù không ăn, chọn củ tốt giúp thịt khoai đồng đều và tránh trẻ nhỏ cầm phải phần không an toàn.

Không ăn khoai sau khi ngâm. Thanh khoai bị cắt, ngâm muối, sờ tay nhiều lần và để ở nhiệt độ phòng hàng giờ. Bỏ vào rác hữu cơ khi xong.

Lau bàn ngay khi nước muối đổ. Nước muối làm sàn trơn, khi khô để lại vệt muối ăn mòn đồ kim loại. Đặt cốc trong khay.

Ống hút dùng một lần rồi bỏ. Ống hút đã đục khoai dính tinh bột, để lâu sinh mùi. Không để trẻ nhỏ ngậm ống hút đó, rửa tay sau khi làm xong.

Các bước tiến hành

Mỗi nồng độ dùng năm thanh khoai, cân chung cả nhóm để giảm sai số của cân:

  1. Rửa và gọt khoai. Ấn ống hút thẳng xuống thịt khoai, rút lên, đẩy lõi khoai ra bằng que tre. Lấy ba mươi thanh.
  2. Người lớn cắt các thanh về cùng độ dài, ví dụ 4 cm, bỏ phần đầu lẹm. Chia ngẫu nhiên thành sáu nhóm năm thanh.
  3. Thấm nhẹ từng nhóm bằng giấy ăn, cân và ghi khối lượng ban đầu của mỗi nhóm.
  4. Thả mỗi nhóm vào một cốc đã có 100 ml dung dịch tương ứng, ngập hoàn toàn. Ghi giờ.
  5. Để yên hai giờ ở nhiệt độ phòng, tránh nắng. Có thể khuấy nhẹ một lần ở giữa giờ.
  6. Vớt từng nhóm ra, thấm khô bề mặt theo đúng một cách: lăn nhẹ trên giấy ăn hai vòng, không bóp. Cân ngay và ghi khối lượng sau.
  7. Thử độ cứng: cầm hai đầu một thanh, uốn nhẹ. Ghi "cứng giòn", "hơi dẻo" hoặc "mềm oặt".
  8. Tính phần trăm thay đổi khối lượng: lấy khối lượng sau trừ khối lượng đầu, chia khối lượng đầu, nhân 100. Số dương là tăng, số âm là giảm.

Số liệu mẫu giả định

Ví dụ giả định, mỗi nhóm năm thanh dài 4 cm, ngâm hai giờ ở 28 độ, cân chia 0,1 gam:

Nồng độ muốiKhối lượng đầu (g)Khối lượng sau (g)Thay đổiĐộ cứng
0 g/l18,019,4+7,8%cứng giòn
5 g/l18,218,8+3,3%cứng
10 g/l17,917,8−0,6%gần như không đổi
20 g/l18,116,9−6,6%hơi dẻo
40 g/l18,015,6−13,3%dẻo, uốn được
60 g/l18,315,1−17,5%mềm oặt

Kiểm lại một dòng: nhóm 20 gam mỗi lít, (16,9 − 18,1) : 18,1 = −1,2 : 18,1, xấp xỉ −0,066, tức −6,6%. Dùng phần trăm thay vì gam vì các nhóm có khối lượng đầu không hoàn toàn bằng nhau.

Vẽ đồ thị với nồng độ ở trục ngang, phần trăm thay đổi ở trục dọc, nối các điểm. Đường cắt trục ngang (thay đổi bằng 0) nằm giữa 5 và 10 gam mỗi lít. Nội suy tuyến tính giữa hai điểm này: 5 + 5 × 3,3 : (3,3 + 0,6), được khoảng 9,2 gam mỗi lít. Đó là ước lượng nồng độ muối mà dịch trong tế bào khoai tây ở ví dụ này "ngang bằng" với dung dịch bên ngoài về khả năng giữ nước.

Giải thích khoa học: nước đi qua màng như thế nào

Màng tế bào cho nước đi qua khá dễ, nhưng hạn chế nhiều chất tan như ion muối và đường. Khi hai bên màng có nồng độ chất tan khác nhau, nước có xu hướng đi từ phía ít chất tan sang phía nhiều chất tan. Dịch trong không bào của tế bào khoai chứa đường, muối khoáng và nhiều chất hoà tan khác. Trong nước sạch, bên trong đậm đặc hơn nên nước đi vào, tế bào trương lên, ép vào thành tế bào làm thanh khoai cứng. Sức ép đó gọi là sức trương nước.

Trong nước muối 40 hay 60 gam mỗi lít, bên ngoài đậm đặc hơn bên trong. Nước rút khỏi không bào, tế bào chất co lại, có thể tách khỏi thành tế bào: hiện tượng co nguyên sinh. Thành tế bào cellulose vẫn giữ hình, nhưng không còn được ép căng từ bên trong nên thanh khoai mềm oặt. Đây chính là điều xảy ra khi muối dưa cải: nước rút khỏi lá rau, rau xẹp và vại dưa đầy nước.

Ở nồng độ mà khối lượng gần như không đổi, lượng nước vào và ra cân bằng; dung dịch đó gọi là đẳng trương với tế bào. Với học sinh lớp 10 trở lên, có thể đổi 9,2 gam muối mỗi lít ra số mol: chia cho khối lượng mol của muối ăn khoảng 58,5 gam, được xấp xỉ 0,16 mol mỗi lít. Vì mỗi phân tử muối tan ra hai ion, tác động thẩm thấu của nó gần gấp đôi một dung dịch đường cùng số mol. Đây là lý do khi thay muối bằng đường, điểm cân bằng sẽ ở nồng độ mol cao hơn.

Nguồn sai số và cách giảm

Thấm khô không đều. Đây là sai số lớn nhất. Thấm quá kỹ làm mất nước trong thanh, thấm sơ sài để lại nước bám. Quy định một cách thấm và để một người làm cho mọi nhóm.

Thanh khoai khác nhau. Phần sát vỏ và phần lõi củ có thể khác nhau về lượng tinh bột và nước. Lấy thanh từ cùng một củ, chia ngẫu nhiên vào các nhóm thay vì lấy lần lượt từ ngoài vào trong.

Thời gian ngâm chưa đủ. Sau hai giờ, thanh khoai có thể chưa đạt cân bằng hoàn toàn. Nếu muốn biết, cân thêm một lần ở bốn giờ: nếu khối lượng vẫn thay đổi nhiều thì thí nghiệm chưa tới trạng thái ổn định.

Độ chính xác của cân. Cân 0,1 gam trên nhóm khoảng 18 gam cho sai số đọc chỉ vài phần nghìn. Cân bếp chia 1 gam thì sai số lên tới vài phần trăm, đủ làm lệch điểm cân bằng; khi đó nên tăng lên mười thanh mỗi nhóm.

Nước bay hơi khỏi cốc. Ở phòng nóng có quạt, cốc mất nước làm dung dịch đặc lên một chút. Đậy cốc bằng màng bọc hoặc đĩa.

Biến thể để thành dự án

Mỗi hướng dưới đây đổi một yếu tố và giữ nguyên cách tính phần trăm:

  • Đường thay muối: pha dãy dung dịch đường 0, 50, 100, 150, 200 gam mỗi lít, tìm điểm cân bằng, so với muối và bàn về số hạt chất tan.
  • So sánh loại củ: khoai tây, khoai lang, củ cải trắng, cà rốt cùng một dãy muối. Củ nào có điểm cân bằng cao hơn?
  • Thời gian: chỉ dùng hai nồng độ, nước sạch và 40 gam mỗi lít, cân mỗi 20 phút để vẽ đường thay đổi khối lượng theo thời gian.
  • Phục hồi: thanh đã mềm oặt trong nước muối chuyển sang nước sạch một giờ, xem có cứng lại và nặng lên không.
  • Nhiệt độ: cùng một nồng độ, một cốc trong ngăn mát tủ lạnh, một cốc ở nhiệt độ phòng.

Với học sinh có kính hiển vi ở trường, lấy một lớp mỏng vỏ củ hành tím nhỏ nước muối để thấy tế bào co nguyên sinh trực tiếp; ở nhà, thanh khoai tây cho bạn bằng chứng gián tiếp qua khối lượng và độ cứng.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao dùng phần trăm thay đổi mà không dùng số gam thay đổi?

Vì các nhóm thanh khoai không bao giờ nặng đúng bằng nhau. Một nhóm nặng 18,3 gam mất 1 gam khác với một nhóm 15 gam mất 1 gam. Quy về phần trăm giúp so sánh công bằng giữa các nồng độ và với kết quả của bạn khác.

Điểm cân bằng tìm được có phải là nồng độ muối thật trong khoai tây không?

Không hẳn. Đó là nồng độ muối có tác động thẩm thấu tương đương với tổng các chất tan trong tế bào khoai, gồm đường, ion và nhiều chất khác, chứ không phải lượng muối ăn khoai đang chứa. Nó cũng thay đổi theo giống khoai và độ tươi.

Có thể dùng dao cắt thanh thay cho ống hút không?

Có, nhưng khó cắt các thanh đều nhau và cần người lớn làm toàn bộ. Ống hút trà sữa cho thanh hình trụ cùng đường kính, chỉ cần cắt độ dài. Nếu dùng dao, đo cả ba chiều để đảm bảo các thanh gần bằng nhau.

Ngâm qua đêm có cho kết quả tốt hơn không?

Thường không. Sau nhiều giờ ở nhiệt độ phòng, khoai bắt đầu hư, tế bào chết làm màng mất khả năng chọn lọc, số liệu không còn phản ánh thẩm thấu. Hai đến bốn giờ là khoảng hợp lý cho thanh khoai cỡ nhỏ.

Thí nghiệm này giải thích được vì sao rau héo ngâm nước lại tươi không?

Được. Rau héo là tế bào mất nước, sức trương giảm. Ngâm vào nước sạch, nước đi vào tế bào theo thẩm thấu, không bào căng lại và lá cứng lên. Cách này chỉ hiệu quả với rau còn sống; rau đã úng hỏng thì màng tế bào không còn hoạt động.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138