Cho một nắm đất vào lọ nước, lắc đều rồi để yên, bạn sẽ thấy đất tự tách thành các lớp: sỏi và cát chìm xuống đáy trong vòng một phút, bột lắng trong vài giờ, còn sét mịn nhất có khi một hai ngày nước mới trong. Đo độ dày từng lớp, bạn biết được đất nhà mình thuộc loại đất cát, đất thịt hay đất sét — thứ mà người làm nông gọi là thành phần cơ giới của đất.
Cũng chính quá trình lắng theo kích thước hạt ấy, lặp lại qua hàng triệu năm ở đáy sông, hồ và biển, đã tạo nên các lớp đá trầm tích nhìn thấy ở vách núi đá vôi, vách đá ven biển hay vách sông. Bài có hai phần: phép đo tỉ lệ cát – bột – sét bằng một chiếc lọ, và mô hình nhiều lớp mô phỏng các "trận lũ" nối tiếp nhau để học cách đọc lớp đất đá như một nhà địa chất.
Dụng cụ và an toàn
Dụng cụ đều có trong bếp. Điều quan trọng nhất là chiếc lọ: thành phải thẳng và trong suốt để đo độ dày lớp chính xác.
- Một lọ nhựa trong có thành thẳng, dung tích khoảng 500 ml – 1 lít, có nắp kín. Nếu dùng lọ thuỷ tinh, người lớn cầm khi lắc và đặt lọ trên khăn để tránh trượt vỡ.
- Khoảng một chén đất lấy ở độ sâu 10 – 15 cm trong vườn hoặc chậu cây; nhặt bỏ rễ, lá, đá to. Không lấy đất gần bãi rác, chuồng trại hay mương nước thải.
- Nước sạch và nửa thìa cà phê nước rửa bát, giúp các hạt sét không dính thành cục, tách rời nhau khi lắng.
- Thước kẻ có vạch milimét, băng dính giấy và bút để đánh dấu lên thành lọ, đồng hồ để bấm giờ.
- Cho phần mô hình nhiều lớp: cát, sỏi nhỏ, đất sét hoặc đất thịt, một ít bột phấn hoặc cát màu khác để phân biệt lớp.
- Găng tay hoặc rửa tay bằng xà phòng sau khi làm; không đổ nước bùn vào bồn rửa vì dễ tắc ống — đổ ra gốc cây.
Nếu đất quá khô và vón cục, nghiền nhỏ bằng tay trong túi nilon, không cần chày cối. Đất ướt thì phơi qua một ngày. Đất đã được làm nhỏ đều giúp các hạt tách rời tốt hơn khi lắc.
Phần một: đo tỉ lệ cát – bột – sét
Phép đo này dựa trên một quy tắc đơn giản: hạt càng to càng chìm nhanh. Ta đánh dấu bề mặt lớp lắng tại ba thời điểm khác nhau.
- Đổ đất vào lọ tới khoảng một phần ba chiều cao. Thêm nước tới khoảng hai phần ba, cho nửa thìa nước rửa bát.
- Đậy chặt nắp, lắc mạnh liên tục trong khoảng ba tới năm phút cho tới khi không còn cục đất nào bám đáy. Các bạn nhỏ có thể thay phiên nhau lắc.
- Đặt lọ lên mặt phẳng, bấm giờ ngay. Sau đúng 1 phút, dán băng dính và đánh dấu mặt trên của lớp lắng dưới đáy: đó là lớp cát (và sỏi nếu có).
- Sau khoảng 2 giờ, đánh dấu mặt trên lớp lắng mới. Phần nằm giữa vạch 1 phút và vạch 2 giờ là lớp bột, hạt mịn như bột mì.
- Để lọ yên một tới hai ngày, không xê dịch, cho tới khi nước gần trong. Đánh dấu mặt trên cùng: phần giữa vạch 2 giờ và vạch cuối là lớp sét.
- Đo độ dày từng lớp bằng thước, tính phần trăm của mỗi lớp so với tổng độ dày lớp lắng.
- Lặp lại với đất ở chỗ khác — gốc cây, bờ ao, chậu cây mua sẵn — để so sánh.
Mẹo: lá cây, rễ vụn và mùn hữu cơ thường nổi trên mặt nước hoặc lơ lửng. Không tính phần đó vào độ dày lớp lắng, nhưng nên ghi chú vì nó cho biết đất có nhiều mùn hay không.
Số liệu mẫu (giả định) và cách đọc kết quả
Một mẫu đất vườn ở ngoại thành Hà Nội cho số liệu giả định dưới đây. Tổng lớp lắng dày 60 mm.
| Lớp | Thời điểm đánh dấu | Độ dày (mm) | Phần trăm | Kích thước hạt (quy ước thường dùng) |
|---|---|---|---|---|
| Cát | Sau 1 phút | 33 | 55% | Từ 0,05 tới 2 mm |
| Bột (limon) | Sau 2 giờ | 18 | 30% | Từ 0,002 tới 0,05 mm |
| Sét | Sau 1–2 ngày | 9 | 15% | Dưới 0,002 mm |
Với 55% cát, 30% bột và 15% sét, theo tam giác thành phần cơ giới thường dùng, đất này thuộc nhóm đất thịt pha cát: tơi xốp, thoát nước khá, dễ làm đất. Nếu sét trên 40%, đất thuộc nhóm sét, dẻo dính khi ướt và nứt nẻ khi khô; nếu cát trên khoảng 85%, đó là đất cát, giữ nước kém.
Lưu ý: tỉ lệ đo theo độ dày lớp chỉ là ước lượng, vì sét lắng xong thường xốp và chiếm nhiều thể tích hơn so với khối lượng thật. Phòng thí nghiệm đất đo theo khối lượng bằng phương pháp khác, chính xác hơn.
Giải thích khoa học: vì sao hạt to chìm nhanh hơn nhiều
Trọng lực kéo xuống, nước cản lại. Mỗi hạt đất chìm vì nặng hơn nước, nhưng nước tạo lực cản ngược lại. Với hạt nhỏ, tốc độ chìm ổn định tăng theo bình phương đường kính hạt: hạt to gấp 10 lần chìm nhanh gấp khoảng 100 lần. Đây là nội dung của định luật Stokes, hợp với học sinh THPT tìm hiểu sâu hơn.
Con số minh hoạ. Theo tính toán gần đúng, một hạt cát mịn cỡ 0,1 mm chìm khoảng 1 cm mỗi giây, nên trong một phút đã xuống đáy lọ. Hạt bột cỡ 0,01 mm chậm hơn khoảng 100 lần, cần chừng 15 – 20 phút để chìm 10 cm. Hạt sét nhỏ hơn nữa có thể lơ lửng hàng giờ tới hàng ngày.
Nước rửa bát giúp gì. Hạt sét có bề mặt mang điện tích và dễ kết lại thành cụm. Cụm sét to nên chìm nhanh như hạt bột, làm đo sai. Một chút chất tẩy rửa giúp các hạt tách rời. Ngược lại, nước có nhiều muối làm sét vón và lắng nhanh, như nước sông chảy ra biển.
Từ lọ nước tới đá trầm tích. Khi dòng sông chảy chậm lại ở đồng bằng, cửa sông hay đổ vào hồ, hạt to lắng trước gần bờ, hạt mịn đi xa hơn. Lớp lắng bị lớp trên đè nén, nước bị ép ra, các khoáng chất kết dính hạt lại, sau thời gian rất dài trở thành đá cát kết, bột kết, sét kết. Đá vôi thì hình thành chủ yếu từ vỏ và xương sinh vật biển giàu canxi cacbonat.
Phần hai: mô hình nhiều lớp và quy luật chồng lớp
Phần này mô phỏng nhiều lần lắng đọng nối tiếp nhau, như những mùa lũ lặp lại trên một đồng bằng. Dùng một chai nhựa trong 1,5 lít đã cắt bỏ phần cổ.
- Ngày 1: đổ nước vào chai khoảng một nửa. Đổ từ từ một nắm hỗn hợp cát và đất thịt, chờ lắng. Đây là "trận lũ" thứ nhất.
- Ngày 2: đổ thêm một nắm đất có trộn bột phấn hoặc cát màu khác để lớp mới phân biệt được.
- Ngày 3: mô phỏng một trận lũ lớn bằng cách đổ nhanh một nắm hỗn hợp có sỏi nhỏ. Quan sát: sỏi nằm dưới, hạt mịn ở trên, tạo một lớp có hạt to dần xuống dưới.
- Ngày 4 và 5: thêm hai lớp nữa, xen kẽ hạt mịn và hạt thô.
- Đo và vẽ lại cột lớp lên giấy kẻ ô theo đúng tỉ lệ độ dày, ghi chú ngày tạo mỗi lớp.
- Đưa cho một người không biết trình tự đổ, nhờ họ đoán lớp nào được tạo trước và đâu là trận lũ lớn.
Người đoán gần như luôn nói lớp dưới cùng là lớp có trước. Đó chính là quy luật chồng lớp mà các nhà địa chất dùng: trong lớp đất đá chưa bị xáo trộn, lớp dưới hình thành trước lớp trên. Lớp hạt thô dày cho thấy dòng nước mạnh hơn, như một trận lũ lớn.
Hạn chế của mô hình: đá thật có thể bị uốn nếp, đứt gãy, lật ngược do vận động vỏ Trái Đất, khi đó quy luật chồng lớp phải dùng cùng các bằng chứng khác như hoá thạch.
Đọc lớp đất đá ngoài thực tế sau khi làm mô hình
Sau khi đã tự tạo các lớp trong chai, học sinh sẽ nhìn vách đất quanh mình bằng con mắt khác. Một hố đào móng nhà, một vách taluy ven đường đèo hay bờ sông lở thường cho thấy nhiều lớp màu khác nhau: lớp mặt sẫm màu nhiều mùn, bên dưới là lớp sáng hơn, có khi xen những dải cát hoặc sỏi. Mỗi dải là dấu vết của một giai đoạn lắng đọng hoặc phong hoá khác nhau.
Khi quan sát, chỉ đứng ở chỗ an toàn, cách xa mép vách và chân vách, có người lớn đi cùng. Không leo lên vách đất, không đào vào chân vách, và tuyệt đối không lại gần vách đất sau mưa lớn vì dễ sạt. Nhìn từ xa, chụp ảnh, ước lượng độ dày các lớp bằng cách so với một vật đã biết kích thước, như chiều cao một người đứng gần đó.
Ở các vùng núi đá vôi như Ninh Bình, Quảng Ninh hay Tuyên Quang, vách đá thường lộ ra các lớp đá xếp chồng, có chỗ nghiêng hoặc uốn cong. Lớp nghiêng hay cong cho biết sau khi hình thành nằm ngang, chúng đã bị vận động của vỏ Trái Đất nâng lên và ép lại. Đem ảnh chụp vách đá so với cột lớp mình tự tạo, học sinh có thể tự đặt câu hỏi: lớp nào có trước, lớp nào hạt thô, và điều gì đã làm chúng không còn nằm ngang.
Nguồn sai số và biến thể dự án
Những điểm hay làm kết quả lệch, kèm hướng mở rộng thành dự án nhỏ:
- Lắc chưa đủ. Cục đất chưa vỡ sẽ chìm nhanh như cát, làm lớp cát dày giả. Lắc đủ lâu và kiểm đáy lọ trước khi đặt xuống.
- Mặt lớp lắng không phẳng. Đọc ở chính giữa, hoặc đọc ở hai bên rồi lấy trung bình.
- Lọ bị xê dịch. Lớp sét mới lắng rất dễ bị khuấy lại. Đặt lọ ở chỗ không ai chạm tới trong hai ngày.
- Ranh giới cát – bột không rõ. Dùng đèn pin chiếu ngang qua lọ trong phòng tối, ranh giới thường hiện rõ hơn.
- Biến thể 1: so sánh đất ở ba nơi khác nhau, ví dụ đất vườn, đất ruộng và đất ven biển, rồi đặt câu hỏi về khả năng giữ nước của từng loại.
- Biến thể 2: đo khả năng thoát nước của từng loại đất bằng cách đổ cùng lượng nước qua chai cắt đáy có lót vải và bấm giờ.
- Biến thể 3: so lắng trong nước thường và nước pha muối để thấy sét vón và lắng nhanh hơn như thế nào.
Ở Việt Nam, đất phù sa đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long thường giàu bột và sét, đất đỏ bazan ở Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng nhiều sét, còn dải ven biển miền Trung có nhiều đất cát. Học sinh ở mỗi vùng có thể so kết quả của mình với mô tả này.
Câu hỏi thường gặp
Có cần dùng nước rửa bát không?
Không bắt buộc nhưng nên dùng. Không có chất giúp phân tán, các hạt sét dễ kết lại và lắng sớm cùng lớp bột, làm tỉ lệ sét thấp hơn thực tế. Chỉ cần nửa thìa cà phê; dùng nhiều quá sẽ tạo bọt khó đọc vạch trong mấy phút đầu.
Vì sao nước vẫn đục sau hai ngày?
Một số đất có rất nhiều hạt sét cực mịn, có thể lơ lửng nhiều ngày. Bạn có thể đo tiếp sau ba, bốn ngày, hoặc chấp nhận đánh dấu ở ngày thứ hai và ghi rõ trong báo cáo là nước chưa trong hoàn toàn, tỉ lệ sét có thể cao hơn số đo.
Học sinh tiểu học làm được phần nào?
Học sinh lớp 4, lớp 5 làm được việc lắc lọ, quan sát các lớp và vẽ lại. Việc đánh dấu theo thời gian và tính phần trăm hợp với học sinh từ lớp 6. Người lớn nên giữ lọ khi lắc nếu lọ to và nặng.
Kết quả này có dùng để chọn cây trồng được không?
Có thể tham khảo để biết đất nặng hay nhẹ, giữ nước tốt hay kém, nhưng chưa đủ để kết luận đất có hợp với cây nào. Độ chua, chất dinh dưỡng và mùn cũng quan trọng không kém. Khi cần kết luận cho sản xuất, nên gửi mẫu tới nơi phân tích đất có chuyên môn.
Sỏi to có nên để lại trong mẫu đất không?
Nên loại sỏi và đá có kích thước lớn hơn khoảng 2 mm trước khi cho vào lọ, vì theo quy ước thường dùng, chúng không thuộc phần đất mịn được phân loại. Bạn có thể rây đất qua một chiếc rây bếp, cân riêng phần sỏi và ghi lại nếu muốn biết tỉ lệ sỏi.
Mô hình nhiều lớp có thể giữ lâu được không?
Có thể để chai khô dần ở chỗ thoáng trong vài tuần. Nước bay hơi, các lớp co lại, có khi xuất hiện vết nứt giống đất nứt nẻ mùa khô. Đây cũng là một quan sát hay để ghi tiếp vào sổ, nhưng chai phải đặt ở chỗ trẻ nhỏ không làm đổ.