Hạt đang nảy mầm có toả nhiệt: khi hô hấp, hạt phân giải chất dự trữ để lấy năng lượng, và một phần năng lượng đó thoát ra dưới dạng nhiệt, đủ làm nóng không khí trong một bình giữ nhiệt lên vài độ sau một ngày. Hạt đã luộc chín không còn sống nên không tạo ra nhiệt theo cách này.
Bài hướng dẫn dựng hai bình giữ nhiệt với nhiệt kế, chuẩn bị hạt sống và hạt luộc làm đối chứng, ghi nhiệt độ theo giờ, đọc số liệu mẫu giả định và hiểu vì sao bình hạt luộc về sau cũng có thể ấm lên. Phần luộc hạt dùng nước sôi nên do người lớn làm.
Mục tiêu và nội dung bài học liên quan
Hô hấp tế bào xuất hiện ở Khoa học tự nhiên lớp 7 dưới dạng phương trình chữ: chất hữu cơ cộng oxy tạo ra khí cacbonic, nước và năng lượng. Sinh học lớp 10 đi sâu hơn vào các giai đoạn và nói rằng chỉ một phần năng lượng được giữ lại trong phân tử ATP, phần còn lại toả ra thành nhiệt. Thí nghiệm này đo trực tiếp phần nhiệt đó.
Câu hỏi nghiên cứu: bình chứa hạt đang nảy mầm có ấm hơn bình chứa hạt đã chết hay không, và chênh lệch lớn dần thế nào trong 48 giờ? Biến độc lập là trạng thái của hạt (sống, đang nảy mầm hoặc đã luộc chín). Biến phụ thuộc là nhiệt độ đọc trên nhiệt kế đặt giữa khối hạt. Biến kiểm soát gồm cùng loại hạt, cùng khối lượng, cùng loại bình, cùng cách bịt miệng, cùng chỗ đặt và cùng nhiệt độ ban đầu.
Bình hạt luộc là đối chứng quan trọng: nó cho biết những thay đổi nhiệt độ không đến từ hạt sống, ví dụ phòng nóng lên vào buổi trưa. Một nhiệt kế thứ ba đặt ngoài không khí ghi nhiệt độ phòng, giúp bạn tách hai nguồn ảnh hưởng này. Kết luận chỉ đáng tin khi bình hạt sống ấm hơn rõ rệt so với cả bình đối chứng lẫn không khí phòng.
Dụng cụ cần có
Hầu hết là đồ gia dụng:
- Hai bình giữ nhiệt nhỏ giống nhau, loại phích ruột thuỷ tinh hoặc bình inox dung tích 300–500 ml. Nếu không có, dùng hai hộp xốp nhỏ có nắp, hiệu quả giữ nhiệt kém hơn nhưng vẫn thấy được khác biệt.
- Khoảng 300 gam hạt đậu xanh còn nguyên vỏ, mua ở chợ, chia hai phần bằng nhau.
- Ba nhiệt kế: nhiệt kế điện tử que đo thực phẩm là tiện nhất; nhiệt kế rượu màu đỏ cũng được. Không dùng nhiệt kế thuỷ ngân vì vỡ ra rất độc.
- Bông gòn sạch để bịt miệng bình, cho không khí lưu thông nhẹ mà vẫn giữ nhiệt.
- Nồi nhỏ để người lớn luộc hạt, rổ, khăn sạch.
- Nước muối loãng hoặc giấm ăn pha loãng để tráng hạt luộc, giảm vi sinh vật trên bề mặt.
- Đồng hồ, sổ ghi, giấy kẻ ô để vẽ đồ thị.
Hai ngày trước khi đặt bình, ngâm toàn bộ hạt trong nước sạch 8–12 giờ, rồi ủ trong khăn ẩm cho tới khi đa số hạt nhú rễ dài vài milimét. Chia làm hai phần cân bằng nhau.
An toàn và những việc cần người lớn
Luộc hạt bằng nước sôi là việc của người lớn. Đun nước, đổ hạt vào nồi và vớt ra rổ có nguy cơ bỏng. Trẻ chỉ đứng xa quan sát; chờ hạt nguội hẳn mới cho trẻ chạm vào.
Không dùng nhiệt kế thuỷ ngân. Nếu nhà còn nhiệt kế thuỷ ngân, không dùng cho thí nghiệm. Nhiệt kế vỡ để lại hơi thuỷ ngân độc, cần xử lý theo hướng dẫn riêng.
Không ăn hạt sau thí nghiệm. Hạt ủ hai ngày trong bình kín và ấm là môi trường tốt cho vi khuẩn, nấm. Dù trông như giá đỗ, không dùng làm thức ăn.
Mở bình ở chỗ thoáng. Bình hạt luộc về cuối có thể có mùi chua hoặc lên men. Mở ở ban công, đổ hạt vào túi rác buộc kín, rửa bình bằng nước rửa bát và nước nóng.
Ruột phích thuỷ tinh dễ vỡ. Không đặt nhiệt kế thọc mạnh xuống đáy, không để trẻ nhỏ xách phích. Đặt bình trong khay cố định.
Các bước tiến hành
Bố trí cả hai bình cùng lúc, cùng chỗ, để nhiệt độ ban đầu gần bằng nhau:
- Người lớn luộc một nửa số hạt đã nảy mầm khoảng mười phút cho chín hẳn, vớt ra để nguội tới nhiệt độ phòng. Tráng hạt luộc bằng nước muối loãng.
- Phần hạt sống tráng nước sạch, để ráo, cũng để ở nhiệt độ phòng.
- Cho hạt sống vào bình A, hạt luộc vào bình B, mỗi bình đầy khoảng ba phần tư.
- Cắm nhiệt kế vào giữa khối hạt mỗi bình, đầu đo nằm ở khoảng giữa chiều sâu. Bịt miệng bình bằng bông quanh thân nhiệt kế, không nén chặt.
- Đặt hai bình cạnh nhau, tránh nắng và quạt. Đặt nhiệt kế thứ ba trong không khí cạnh hai bình.
- Đọc và ghi cả ba nhiệt độ ngay lúc đầu, rồi sau 6, 12, 24, 36 và 48 giờ. Cố gắng đọc nhanh để không mở bình.
- Cuối cùng, mở bình ở chỗ thoáng, ngửi từ xa bằng cách phẩy tay, quan sát hạt: hạt sống đã mọc dài thêm, hạt luộc nhũn hoặc có nhớt hay không.
Nếu có điều kiện, chạy hai cặp bình song song hoặc làm lại lần hai đổi chỗ bình A và B, để chắc chênh lệch không do vị trí đặt.
Số liệu mẫu giả định
Ví dụ giả định với 150 gam đậu xanh nảy mầm mỗi bình, phích ruột thuỷ tinh 500 ml:
| Thời điểm | Bình A, hạt sống (°C) | Bình B, hạt luộc (°C) | Không khí phòng (°C) | Chênh A − B |
|---|---|---|---|---|
| Bắt đầu | 27,0 | 27,0 | 27,0 | 0,0 |
| 6 giờ | 28,4 | 27,1 | 27,8 | 1,3 |
| 12 giờ | 29,6 | 27,0 | 26,5 | 2,6 |
| 24 giờ | 31,2 | 27,4 | 26,8 | 3,8 |
| 36 giờ | 32,0 | 28,1 | 27,9 | 3,9 |
| 48 giờ | 32,3 | 29,0 | 27,2 | 3,3 |
Tự kiểm cột cuối: ở mốc 24 giờ, 31,2 − 27,4 = 3,8 độ. Bình A ấm hơn phòng tới 4–5 độ trong khi phòng dao động lên xuống chừng một độ, cho thấy nguồn nhiệt nằm trong bình.
Chú ý bình B ấm dần từ mốc 36 giờ. Đây không phải do hạt luộc sống lại mà vì vi khuẩn và nấm bắt đầu phân giải hạt chín, và chính chúng cũng hô hấp toả nhiệt. Chênh lệch A − B vì vậy thu hẹp ở mốc 48 giờ. Khi viết kết luận, dùng khoảng 12–36 giờ, lúc đối chứng còn ổn định.
Giải thích khoa học: năng lượng của hạt đi đâu
Hạt khô gần như ngủ yên, hô hấp rất chậm. Khi hút đủ nước, các enzim hoạt động trở lại, phân giải tinh bột và chất béo dự trữ thành đường, rồi đường được "đốt" trong ti thể với oxy để giải phóng năng lượng. Năng lượng này dùng để phân chia tế bào và làm rễ, mầm mọc dài. Hạt đang nảy mầm vì thế là giai đoạn hô hấp mạnh nhất trong đời một hạt.
Quá trình chuyển năng lượng không bao giờ hiệu quả hoàn toàn. Chỉ khoảng một phần ba đến một nửa năng lượng trong đường được giữ lại dưới dạng ATP để tế bào dùng, phần còn lại toả ra thành nhiệt. Một hạt toả rất ít nhiệt, nhưng hàng nghìn hạt chen trong một bình giữ nhiệt thì nhiệt tích lại, nhiệt kế đo được.
Hạt luộc chín có enzim đã bị nhiệt làm biến tính, tế bào chết, không còn hô hấp. Bình B ở những giờ đầu vì vậy theo sát nhiệt độ phòng. Hiện tượng bình B ấm lên về sau là minh hoạ thú vị cho cùng nguyên lý: sinh vật nào hô hấp cũng toả nhiệt. Đống rơm ủ, đống phân trộn nóng lên, hay kho thóc ẩm bị "bốc nóng" đều do hô hấp của hạt và vi sinh vật; đó là lý do thóc phải phơi khô trước khi cất trữ.
Nguồn sai số và cách xử lý
Hai bình giữ nhiệt không giống nhau. Một bình giữ nhiệt tốt hơn sẽ cho nhiệt độ cao hơn dù cùng lượng nhiệt sinh ra. Đổi vai hai bình ở lần làm thứ hai, nếu kết quả vẫn nghiêng về bình chứa hạt sống thì kết luận vững hơn.
Hạt luộc chưa nguội hẳn. Đặt hạt luộc còn ấm vào bình khiến bình B ban đầu nóng hơn rồi nguội dần, làm rối số liệu. Chờ cho cả hai phần hạt về cùng nhiệt độ phòng, đo bằng nhiệt kế trước khi đóng bình.
Vi sinh vật trong bình đối chứng. Như bảng mẫu cho thấy, vi sinh vật làm bình B ấm lên sau một ngày rưỡi. Tráng hạt luộc bằng nước muối loãng giúp chậm lại, nhưng không ngăn hết. Rút ngắn thời gian theo dõi và ghi rõ hiện tượng này.
Nhiệt kế đặt sai vị trí. Đầu đo chạm thành bình hoặc nằm sát miệng sẽ đo nhiệt độ thấp hơn giữa khối hạt. Cắm ở cùng độ sâu cho cả hai bình.
Thiếu oxy. Bịt bông quá chặt làm hạt thiếu oxy, chuyển sang lên men, toả ít nhiệt hơn và có mùi. Bịt vừa đủ giữ nhiệt, không nén chặt.
Biến thể để thành dự án
Từ hai bình cơ bản, có thể đặt nhiều câu hỏi:
- Hạt khô, hạt vừa ngâm, hạt đã nảy mầm: ba bình để thấy hô hấp tăng theo giai đoạn.
- Các loại hạt: đậu xanh, ngô, lạc, gạo lứt nảy mầm. Hạt giàu chất béo như lạc có toả nhiệt khác hạt giàu tinh bột không?
- Lượng hạt: 50, 100, 150 gam trong cùng loại bình, để thấy nhiệt độ tăng theo số lượng hạt.
- Nhiệt độ phòng: một cặp bình trong phòng mát, một cặp nơi ấm hơn.
- Kiểm tra khí cacbonic: học sinh THPT ở phòng thí nghiệm trường có thể dẫn khí trong bình qua nước vôi trong dưới sự hướng dẫn của giáo viên để thấy nước vôi vẩn đục; ở nhà không tự pha nước vôi vì vôi hoà nước có tính ăn da.
Với dự án, gắn kết quả vào câu hỏi thực tế như bảo quản nông sản: vì sao kho hạt cần khô và thoáng, vì sao rau quả để trong túi kín nóng lên. Nêu rõ thí nghiệm của bạn chỉ là mô hình nhỏ, không đo trực tiếp kho thật.
Câu hỏi thường gặp
Không có bình giữ nhiệt thì làm thế nào?
Dùng hai hộp xốp nhỏ có nắp, hoặc hai lọ thuỷ tinh quấn nhiều lớp khăn và đặt trong thùng giấy. Hiệu quả giữ nhiệt thấp hơn nên chênh lệch có thể chỉ một đến hai độ; cần nhiệt kế đọc được tới 0,1 độ và tăng lượng hạt.
Vì sao phải luộc hạt mà không dùng hạt khô làm đối chứng?
Hạt khô khác hạt nảy mầm ở hai điểm: không có nước và hô hấp rất yếu. Hạt luộc giữ nguyên lượng nước và khối lượng như hạt sống, chỉ khác là đã chết. Như vậy chỉ một yếu tố thay đổi, đúng nguyên tắc nhóm đối chứng.
Bình hạt sống có thể nóng tới mức nguy hiểm không?
Với vài trăm gam hạt trong bình nhỏ thì không. Nhiệt độ thường chỉ cao hơn phòng vài độ. Hiện tượng tự bốc nóng nguy hiểm chỉ xảy ra với khối lượng rất lớn như kho thóc, đống cỏ khô ẩm, trong thời gian dài.
Có thể đo nhiệt độ bằng tay thay vì nhiệt kế không?
Không nên. Tay người không phân biệt chính xác chênh lệch hai đến ba độ, lại bị ảnh hưởng bởi nhiệt độ của chính bàn tay. Thí nghiệm cần con số để so sánh và vẽ đồ thị, nên một nhiệt kế điện tử rẻ là đủ.
Học sinh lớp mấy làm được?
Học sinh từ lớp 6 có thể làm toàn bộ, trừ phần luộc hạt do người lớn đảm nhận. Học sinh tiểu học có thể cùng ủ hạt và đọc nhiệt kế. Phần giải thích ATP và hiệu suất năng lượng dành cho học sinh lớp 10 trở lên.