ThucNghiem.comThực Nghiệm
Trái Đất và bầu trời

Tự đo chu vi Trái Đất bằng que và bóng nắng: làm lại phép đo Eratosthenes ở hai tỉnh

Hai nhóm học sinh ở hai tỉnh cùng đo bóng một chiếc que lúc giữa trưa, trao đổi số liệu và tính ra chu vi Trái Đất. Các bước, số liệu mẫu và sai số.

Vietnamese teenager kneeling on a sunlit school sports ground measuring the shadow of a vertical one-meter stick with a tape measure, plumb line hanging beside, overhead view

Bạn có thể tự đo được chu vi Trái Đất với sai số chỉ vài phần trăm bằng một chiếc que dài một mét, một thước dây và một người bạn ở tỉnh khác. Hai người cùng đo chiều dài bóng que lúc giữa trưa trong cùng một ngày. Vì Trái Đất cong, tia nắng chiếu tới hai nơi với góc khác nhau; chênh lệch góc đó so với khoảng cách bắc – nam giữa hai nơi cho ra chu vi cả hành tinh.

Đây chính là ý tưởng của Eratosthenes hơn hai nghìn năm trước. Câu chuyện lịch sử có nhiều nơi kể; bài này tập trung vào phần làm: chọn cặp tỉnh, dựng que cho đúng phương thẳng đứng, tìm đúng thời điểm giữa trưa, đo và tính toán, rồi phân tích vì sao kết quả của bạn lệch so với con số khoảng 40.000 km. Dự án hợp với học sinh từ lớp 9, khi đã học tỉ số lượng giác, và rất hợp để hai lớp ở hai trường cùng làm.

Nguyên lý: hai góc khác nhau, một tia nắng song song

Mặt Trời ở rất xa nên các tia nắng tới Trái Đất gần như song song với nhau. Nếu Trái Đất phẳng, mọi chiếc que thẳng đứng ở mọi nơi sẽ cho bóng cùng tỉ lệ. Vì Trái Đất cong, các que thẳng đứng ở hai nơi khác nhau thực ra chỉ theo hai hướng khác nhau trong không gian, cùng hướng về tâm Trái Đất. Góc giữa hai que đó bằng đúng góc ở tâm Trái Đất chắn cung nối hai nơi.

Góc giữa tia nắng và chiếc que ở mỗi nơi đo được từ bóng: gọi chiều cao que là h, chiều dài bóng là L, thì tang của góc đó bằng L chia h. Hiệu hai góc ở hai nơi chính là góc ở tâm. Nếu góc ở tâm là, ví dụ, một phần ba mươi lăm của 360 độ, thì chu vi Trái Đất gấp ba mươi lăm lần khoảng cách bắc – nam giữa hai nơi.

Công thức gọn: chu vi bằng 360 chia cho hiệu góc (tính bằng độ), nhân với khoảng cách bắc – nam. Lưu ý chữ "bắc – nam": chỉ phần khoảng cách dọc theo kinh tuyến mới có ý nghĩa, vì phép đo dựa trên chênh lệch vĩ độ. Nếu hai nơi lệch nhau cả theo hướng đông – tây, mỗi nơi vẫn đo ở đúng giữa trưa của mình, và chỉ dùng phần khoảng cách theo hướng bắc – nam.

Chọn cặp tỉnh: càng xa theo hướng bắc – nam càng tốt

Sai số góc khi đo bóng que cỡ vài phần mười độ là chuyện thường. Nếu hiệu góc giữa hai nơi chỉ vài độ, sai số đó trở thành vài chục phần trăm. Vì vậy hãy chọn hai nơi cách xa nhau theo hướng bắc – nam. Bảng dưới là vài cặp gợi ý, vĩ độ làm tròn.

Cặp địa điểmVĩ độ gần đúngHiệu vĩ độKhoảng cách bắc – nam gần đúng
Hà Nội – Thành phố Hồ Chí Minh21,0° – 10,8°khoảng 10,2°khoảng 1.140 km
Hà Nội – Cần Thơ21,0° – 10,0°khoảng 11°khoảng 1.220 km
Lào Cai – Cà Mau22,5° – 9,2°khoảng 13,3°khoảng 1.480 km
Hà Nội – Huế21,0° – 16,5°khoảng 4,5°khoảng 500 km
Huế – Thành phố Hồ Chí Minh16,5° – 10,8°khoảng 5,7°khoảng 630 km

Khoảng cách bắc – nam lấy từ ứng dụng bản đồ: đo đoạn thẳng từ điểm đo thứ nhất xuống đúng phía nam tới vĩ tuyến của điểm đo thứ hai. Cần nói rõ trong báo cáo rằng bản đồ số đã được xây dựng từ kích thước Trái Đất biết trước, nên phép đo của bạn là một phép kiểm lại có giá trị học tập chứ không phải phép đo độc lập hoàn toàn. Thời Eratosthenes, khoảng cách được ước lượng từ đo đạc đường đi trên mặt đất.

Nếu không có bạn ở xa, có thể dùng số liệu của chính mình cộng với góc lý thuyết của một nơi khác tính từ sách thiên văn, nhưng kết quả sẽ kém thuyết phục hơn hai phép đo thật.

Các bước đo trong ngày

Hai nhóm thống nhất trước ngày đo, dụng cụ và cách ghi. Tốt nhất chọn một ngày từ tháng Mười Một tới tháng Một, khi Mặt Trời giữa trưa nằm về phía nam ở cả hai nơi, tránh rắc rối về dấu.

  1. Chọn nền phẳng nhận nắng từ 11 giờ tới 12 giờ 30, như sân trường lát gạch. Kiểm mặt nằm ngang bằng ứng dụng đo độ nghiêng hoặc một khay nước nông.
  2. Dựng que dài đúng 100 cm, đo lại bằng thước dây. Kiểm phương thẳng đứng bằng dây dọi: một sợi chỉ buộc đai ốc treo cạnh que, que phải song song với sợi chỉ ở hai hướng nhìn vuông góc.
  3. Gắn lên đầu que một miếng bìa nhỏ có đục lỗ, cách làm này cho một đốm sáng tròn trong bóng, đọc vị trí rõ hơn đầu bóng nhoè.
  4. Từ khoảng 11 giờ 15, cứ 3 phút đánh dấu đầu bóng bằng phấn và ghi giờ. Kéo dài tới khi bóng ngắn lại rồi dài ra, khoảng 12 giờ 30.
  5. Bóng ngắn nhất là thời điểm giữa trưa thật. Đo khoảng cách từ chân que tới điểm đó bằng thước dây, đọc tới milimét.
  6. Tính góc giữa tia nắng và que: góc bằng arctang của chiều dài bóng chia chiều cao que. Dùng máy tính cầm tay hoặc bảng tính trên điện thoại.
  7. Hai nhóm gửi cho nhau ngày đo, giờ bóng ngắn nhất, chiều dài bóng, góc tính được và ảnh chụp dây dọi cạnh que.

An toàn: tuyệt đối không nhìn lên Mặt Trời để kiểm hướng, kể cả qua kính râm; mọi phép đo đều nhìn xuống bóng. Đội mũ, uống nước, thay phiên nhau ra nắng. Nếu dùng que kim loại, chọn đầu que tù và cắm chắc để không ai vấp ngã.

Số liệu mẫu (giả định) và phép tính

Một cặp lớp ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh đo cùng ngày giữa tháng Mười Một. Số liệu dưới đây là ví dụ giả định để minh hoạ cách tính.

Đại lượngHà NộiThành phố Hồ Chí Minh
Chiều cao que100,0 cm100,0 cm
Bóng ngắn nhất82,0 cm56,8 cm
Tang của góc0,8200,568
Góc giữa tia nắng và quekhoảng 39,35°khoảng 29,59°
Hiệu góckhoảng 9,76°
Chu vi tính được360 ÷ 9,76 × 1.140 ≈ 42.050 km

Chu vi Trái Đất đo theo kinh tuyến là khoảng 40.008 km, nên kết quả mẫu lớn hơn khoảng 5%. Kiểm lại xem sai số đến từ đâu: theo lý thuyết, giữa tháng Mười Một góc ở Hà Nội khoảng 39,7° và ở Thành phố Hồ Chí Minh khoảng 29,5°, hiệu khoảng 10,2°. Chỉ cần góc ở Hà Nội đo hụt khoảng 0,35°, ứng với bóng ngắn hơn chừng 1 cm, cộng với góc ở Thành phố Hồ Chí Minh dư khoảng 0,1°, là đủ đẩy kết quả lệch khoảng 5%.

Bài học rút ra: với que 1 m, mỗi centimet sai ở chiều dài bóng làm góc lệch khoảng 0,3 – 0,4 độ. Muốn kết quả tốt hơn, dùng que dài hơn, đo nhiều ngày liên tiếp và lấy trung bình.

Nguồn sai số chính và cách giảm

Que không thẳng đứng. Que nghiêng 1 độ về phía bắc hay phía nam làm góc đo sai đúng 1 độ, tương đương sai khoảng 10% kết quả với cặp Hà Nội – Thành phố Hồ Chí Minh. Dây dọi là dụng cụ quan trọng nhất của thí nghiệm.

Nền không phẳng. Nền dốc về phía bóng làm bóng dài ra. Kiểm bằng khay nước hoặc ứng dụng đo độ nghiêng, chọn chỗ khác nếu nền dốc.

Đầu bóng nhoè. Mặt Trời là một đĩa rộng khoảng nửa độ nên đầu bóng có viền mờ rộng khoảng 1 cm với que 1 m. Miếng bìa có lỗ ở đầu que tạo đốm sáng rõ hơn; nếu không có, đọc ở giữa vùng nhoè.

Đo không đúng giữa trưa. Gần giữa trưa, chiều dài bóng thay đổi rất chậm, nên lệch vài phút không đáng ngại. Nhưng đo cố định lúc 12 giờ đồng hồ thì có thể lệch tới hơn nửa giờ so với giữa trưa thật tuỳ nơi và tuỳ ngày. Phương pháp đánh dấu nhiều lần rồi chọn bóng ngắn nhất giải quyết chuyện này.

Hai nơi đo khác ngày. Độ cao Mặt Trời giữa trưa thay đổi theo ngày, nhanh nhất quanh xuân phân và thu phân, tới gần nửa độ mỗi ngày. Hai nơi phải đo cùng ngày; nếu một nơi mây che, cả hai cùng dời sang ngày khác.

Phối hợp giữa hai nhóm: thống nhất trước để số liệu ghép được

Phần khó nhất của dự án thường không nằm ở phép đo mà ở việc hai nhóm làm giống nhau. Hai nhóm nên họp trực tuyến một buổi trước ngày đo và thống nhất những điểm sau.

  1. Cùng một mẫu bảng ghi: cột giờ, cột chiều dài bóng tính bằng centimet, cột ghi chú về mây. Ghi giờ theo đồng hồ điện thoại đã tự đồng bộ để hai nơi cùng một chuẩn.
  2. Cùng chiều cao que, cùng cách kiểm phương thẳng đứng bằng dây dọi, cùng cách đọc đầu bóng: đọc tâm đốm sáng hoặc giữa vùng nhoè.
  3. Chọn trước ba ngày dự phòng liên tiếp. Sáng mỗi ngày, hai nhóm báo cho nhau tình hình mây; chỉ cần một nơi mây kín là cả hai dời sang ngày sau.
  4. Phân vai trong mỗi nhóm: một bạn giữ đồng hồ và đọc giờ, một bạn đánh dấu phấn, một bạn đo và một bạn ghi. Đổi vai sau mỗi ngày để ai cũng được làm mọi việc.
  5. Tự tính kết quả của mình trước khi xem số của nhóm kia, để tránh vô tình chỉnh số cho khớp.
  6. Sau khi có kết quả, mỗi nhóm viết một đoạn ngắn về nguồn sai số lớn nhất theo mình, rồi so sánh nhận định của hai bên.

Cách phối hợp này cũng là một bài học về khoa học thật: nhiều phép đo lớn của nhân loại cần nhiều nhóm ở nhiều nơi làm theo cùng một quy trình, và độ tin cậy của kết quả phụ thuộc vào việc mọi người tuân thủ quy trình đó.

Mở rộng thành dự án liên trường

Phép đo này đặc biệt hợp cho hai lớp ở hai tỉnh kết nối với nhau. Một vài hướng mở rộng:

  • Đo liên tiếp năm ngày nắng, tính chu vi cho từng ngày rồi lấy trung bình; vẽ biểu đồ năm kết quả để thấy độ phân tán.
  • Thêm nhóm thứ ba ở một tỉnh miền Trung như Huế hay Quảng Ngãi; ba điểm cho ba cặp, kiểm tra xem các cặp có cho cùng kết quả không.
  • So sánh que 50 cm, 100 cm và 150 cm cùng một nơi để định lượng tác động của chiều cao que lên sai số.
  • Vẽ đồ thị chiều dài bóng theo giờ quanh trưa, khớp đường cong để tìm thời điểm bóng ngắn nhất chính xác hơn việc chọn bằng mắt.
  • Tính ngược: biết chu vi Trái Đất, dùng số liệu bóng để tính vĩ độ nơi mình và so với bản đồ.

Khi trình bày, đừng chỉ đưa con số cuối cùng. Phần có giá trị nhất là bảng phân tích sai số: mỗi nguồn sai ước lượng bao nhiêu độ, tương đương bao nhiêu phần trăm kết quả. Đây là thứ giám khảo các cuộc thi khoa học hay hỏi nhất.

Câu hỏi thường gặp

Có thể đo vào mùa hè không?

Được, nhưng phải cẩn thận về dấu. Từ khoảng cuối tháng Tư tới giữa tháng Tám, ở Thành phố Hồ Chí Minh Mặt Trời giữa trưa nằm lệch về phía bắc, bóng que đổ về phía nam, trong khi ở Hà Nội có thể vẫn đổ về phía bắc. Khi đó góc ở tâm bằng tổng hai góc chứ không phải hiệu.

Nếu cả hai nơi cùng kinh độ thì có dễ hơn không?

Có. Khi hai nơi gần cùng kinh tuyến, giữa trưa xảy ra gần như cùng lúc và khoảng cách giữa hai nơi gần bằng khoảng cách bắc – nam. Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh lệch nhau chưa tới một độ kinh, nên là cặp khá thuận tiện. Dù vậy, mỗi nơi vẫn nên tìm bóng ngắn nhất của riêng mình.

Học sinh chưa học lượng giác có làm được không?

Có thể thay phép tính arctang bằng cách vẽ: trên giấy kẻ ô, vẽ một tam giác vuông với cạnh đứng 10 cm và cạnh nằm theo tỉ lệ chiều dài bóng, rồi đo góc bằng thước đo góc. Cách này kém chính xác hơn, nhưng giúp học sinh lớp 6, lớp 7 hiểu được ý tưởng.

Kết quả sai hơn 20% thì nên làm gì?

Kiểm lại dây dọi, nền phẳng và đơn vị đo trước tiên. Sau đó kiểm xem hai nơi có đo cùng ngày không và có lấy đúng bóng ngắn nhất không. Nếu vẫn không tìm ra, hãy giữ nguyên kết quả, ghi các giả thuyết về nguồn sai, và đo lại vào một ngày khác.

Có cần dùng que đúng 1 mét không?

Không bắt buộc, nhưng que 1 mét giúp tính nhẩm tỉ số dễ dàng. Que dài hơn cho bóng dài hơn nên sai số đọc tương đối nhỏ hơn, đổi lại khó giữ thẳng đứng hơn và bóng nhoè hơn. Một cột cờ hay cột đèn thẳng đứng cũng dùng được nếu đo được chiều cao chính xác.

Vì sao gọi đây là phép đo Eratosthenes?

Eratosthenes là học giả Hy Lạp sống ở Alexandria vào thế kỷ thứ ba trước Công nguyên. Ông nghe nói ở Syene, phía nam Alexandria, vào ngày Hạ chí Mặt Trời giữa trưa chiếu thẳng xuống đáy giếng. Ông đo góc bóng ở Alexandria cùng ngày và tính ra chu vi Trái Đất khá gần giá trị ngày nay.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138