Thí nghiệm thoát hơi nước ở lá chứng minh lá cây liên tục đẩy nước ra không khí dưới dạng hơi, và phần lớn lượng hơi đó đi qua khí khổng ở mặt dưới lá. Cách dễ nhất là trùm túi nilon trong suốt lên một cành còn trên cây: sau vài giờ nắng, mặt trong túi đọng đầy giọt nước.
Muốn có số liệu, bạn cắm các cành giống nhau vào chai nước có lớp dầu ăn phủ mặt, bôi vaseline lên mặt trên hoặc mặt dưới lá, rồi cân chai sau một ngày. Bài này hướng dẫn cả hai cách, kèm bảng số liệu mẫu giả định, cách tính và những chỗ dễ sai khiến kết quả lệch.
Gắn với bài học nào và cần trả lời câu hỏi gì
Trao đổi nước ở thực vật xuất hiện ở chương trình Khoa học tự nhiên lớp 7 và được học sâu hơn ở Sinh học lớp 11: rễ hút nước, mạch gỗ dẫn nước lên, lá thoát hơi nước ra ngoài. Học sinh thường nhớ câu "khí khổng tập trung nhiều ở mặt dưới lá" nhưng ít khi được kiểm tra bằng tay. Thí nghiệm này biến câu đó thành một phép đo.
Có hai câu hỏi tách biệt. Câu thứ nhất mang tính định tính: lá có thoát hơi nước không? Túi nilon trả lời bằng hình ảnh. Câu thứ hai mang tính định lượng: bịt mặt trên hay mặt dưới lá làm lượng nước mất giảm nhiều hơn? Ở đây biến độc lập là mặt lá bị bịt bằng vaseline, biến phụ thuộc là khối lượng nước chai mất đi sau 24 giờ.
Các biến cần giữ giống nhau gồm loài cây, số lá và diện tích lá xấp xỉ nhau, cỡ chai, lượng nước ban đầu, vị trí đặt chai (cùng ánh sáng, cùng gió) và thời gian. Hai chai đối chứng giúp đọc kết quả: một chai có cành đã ngắt hết lá, cho biết thân tự mất bao nhiêu nước; một chai không cắm cành, chỉ có nước và dầu, cho biết lượng bay hơi qua lớp dầu và sai số của cân.
Dụng cụ có sẵn trong nhà
Bạn cần những thứ sau, phần lớn lấy trong bếp và tủ thuốc gia đình:
- Một chậu cây lá rộng, mềm, đang khoẻ: dâm bụt, rau muống, cây cảnh lá tròn. Tránh cây có nhựa trắng gây kích ứng da như trạng nguyên, xương rồng bát tiên.
- Túi nilon trong suốt cỡ vừa, dây chun hoặc dây buộc.
- Năm chai nhựa nhỏ giống nhau (loại 350–500 ml) hoặc lọ thuỷ tinh cổ hẹp.
- Dầu ăn để phủ một lớp mỏng trên mặt nước, ngăn nước bay hơi trực tiếp.
- Vaseline (sáp dầu khoáng bôi môi, bôi da) và tăm bông hoặc ngón tay đeo găng nilon.
- Cân nhà bếp điện tử có độ chia 1 gam; cân chia 0,1 gam thì càng tốt.
- Kéo cắt cành, khay hứng, bút ghi tên lên băng dính dán chai, giấy kẻ ô để vẽ cột.
Năm chai được đánh số: A cành nguyên lá không bôi gì, B bôi vaseline mặt trên lá, C bôi mặt dưới, D bôi cả hai mặt, E cành đã bỏ hết lá. Có thể thêm chai F chỉ có nước và dầu. Chọn năm cành gần giống nhau về độ dài và số lá; nếu một cành nhiều lá hơn hẳn, ngắt bớt cho cân.
An toàn trước khi bắt tay
Cắt cành cần người lớn. Dùng kéo cắt cành chứ không dùng dao. Với học sinh tiểu học, người lớn cắt, trẻ phụ trách buộc túi và ghi chép.
Không làm hại cây. Túi nilon chỉ trùm một cành, không bọc kín cả cây và không để quá một ngày dưới nắng gắt vì cành có thể nóng úng. Gỡ túi ngay khi xong.
Rửa tay sau khi bôi vaseline và chạm nhựa cây. Một số cây có nhựa gây ngứa. Đeo găng nilon khi bôi, không đưa tay lên mắt.
Không ăn lá và cành đã thí nghiệm. Dù cành là rau muống, sau khi bôi vaseline và ngâm dầu thì không dùng làm thức ăn. Bỏ vào thùng rác hữu cơ.
Đặt chai nơi không có trẻ nhỏ và thú nuôi. Chai bị đổ làm hỏng số liệu, lớp dầu trên sàn gây trơn. Đặt chai trong khay có thành.
Các bước tiến hành cả hai phần
Phần túi nilon làm buổi sáng nắng, phần cân chai bắt đầu cùng giờ để so sánh sau 24 giờ:
- Phần một: chọn một cành có 6–10 lá trên chậu cây, trùm túi nilon khô, buộc chun ở cuống cành. Trùm một túi giống hệt lên một cành đã ngắt hết lá làm đối chứng.
- Để chậu ngoài nắng nhẹ hai đến ba giờ. Quan sát và chụp ảnh mặt trong hai túi mỗi giờ.
- Phần hai: rót vào năm chai cùng lượng nước, ví dụ 300 ml. Cắt năm cành dưới vòi nước hoặc trong chậu nước để không khí không lọt vào mạch dẫn, rồi cắm ngay vào chai.
- Bôi vaseline một lớp mỏng, đều, phủ kín mặt lá theo đúng chai B, C, D. Chai A để nguyên, chai E ngắt hết lá.
- Nhỏ dầu ăn lên mặt nước mỗi chai cho kín một lớp chừng 2–3 mm. Chai F chỉ có nước và dầu.
- Lau khô mặt ngoài chai, cân từng chai cùng cành, ghi khối lượng ban đầu và giờ cân.
- Đặt cả sáu chai cạnh nhau nơi sáng, thoáng, không có nắng chiếu thẳng gắt. Sau 24 giờ cân lại đúng thứ tự cũ.
- Tính lượng nước mất mỗi chai bằng khối lượng đầu trừ khối lượng sau. Nếu muốn so sánh công bằng giữa các cành, chia cho số lá hoặc diện tích lá ước lượng bằng giấy kẻ ô.
Số liệu mẫu giả định và cách tính
Ví dụ giả định với cành dâm bụt 8 lá, đặt cạnh cửa sổ ở 29 độ, cân chia 0,1 gam:
| Chai | Xử lý | Khối lượng đầu (g) | Sau 24 giờ (g) | Nước mất (g) |
|---|---|---|---|---|
| A | Không bôi | 412,6 | 406,6 | 6,0 |
| B | Bôi mặt trên | 409,8 | 404,6 | 5,2 |
| C | Bôi mặt dưới | 411,3 | 409,7 | 1,6 |
| D | Bôi cả hai mặt | 410,5 | 409,9 | 0,6 |
| E | Không lá | 398,2 | 397,9 | 0,3 |
| F | Chỉ nước và dầu | 381,0 | 380,9 | 0,1 |
Tự kiểm phép trừ: chai A, 412,6 trừ 406,6 bằng 6,0 gam. Một gam nước gần bằng một mililit, vậy cành A thoát chừng 6 ml nước trong một ngày.
Đọc bảng: bịt mặt trên (B) chỉ làm lượng nước mất giảm từ 6,0 xuống 5,2 gam, còn bịt mặt dưới (C) làm giảm xuống 1,6 gam. Như vậy trong ví dụ này mặt dưới gánh khoảng (6,0 − 1,6) : 6,0, tức gần ba phần tư lượng thoát hơi. Chai D vẫn mất 0,6 gam vì vaseline không bịt tuyệt đối và nước vẫn thoát qua thân, cuống; chai E và F cho biết phần nền đó nhỏ.
Giải thích khoa học: nước đi đâu và vì sao mặt dưới lá thoát nhiều hơn
Lá trao đổi khí với không khí qua khí khổng, những lỗ cực nhỏ được bao bởi hai tế bào hình hạt đậu. Khi khí khổng mở để lấy khí cacbonic cho quang hợp, hơi nước trong các khoang giữa tế bào thịt lá thoát ra theo cùng đường đó. Thoát hơi nước vì vậy là cái giá cây phải trả để quang hợp, đồng thời tạo ra lực kéo cột nước từ rễ lên ngọn và làm mát lá dưới nắng.
Ở phần lớn cây hai lá mầm trên cạn như dâm bụt, khí khổng tập trung chủ yếu ở mặt dưới lá, nơi ít bị nắng chiếu trực tiếp nên hơi nước thoát ra chậm hơn so với nếu nằm ở mặt trên. Mặt trên phủ lớp cutin dày, cho một phần nhỏ hơi nước đi qua. Bôi vaseline lên mặt dưới bịt phần lớn khí khổng nên lượng nước mất giảm mạnh, đúng như chai C. Không phải cây nào cũng vậy: lá súng nổi trên mặt nước có khí khổng ở mặt trên, nhiều cây một lá mầm lá đứng như lúa có khí khổng ở cả hai mặt.
Túi nilon trùm cành cho thấy giọt nước vì hơi nước thoát ra bị giữ lại trong không gian kín, gặp mặt túi mát hơn thì ngưng tụ. Túi trùm cành không lá cũng có thể đọng chút ít, nhưng ít hơn rõ rệt; nếu túi đối chứng đọng nhiều bất thường, có thể do túi chạm đất ẩm hoặc buộc chưa kín.
Nguồn sai số cần ghi vào báo cáo
Diện tích lá không bằng nhau. Đây là sai số lớn nhất. Cách giảm: đặt từng lá lên giấy kẻ ô vuông 1 cm, đếm ô để ước lượng diện tích, rồi tính lượng nước mất trên mỗi 100 cm² lá.
Vaseline bôi không đều. Chỗ sót lớp mỏng vẫn cho hơi nước thoát. Bôi dưới ánh sáng tốt, kiểm cả mép lá. Bôi quá dày làm lá nặng, rủ xuống nhưng không ảnh hưởng nhiều tới phép cân vì vaseline gần như không bay hơi.
Bọt khí trong mạch dẫn. Cắt cành trong không khí rồi mới cắm vào nước có thể để bọt khí chặn mạch gỗ, cành hút nước kém và héo sớm. Cắt dưới nước giảm lỗi này.
Độ chính xác của cân. Cân bếp chia 1 gam chỉ đủ phân biệt chai A với chai C; để thấy khác biệt giữa A và B nên dùng cân chia 0,1 gam hoặc kéo dài thời gian lên 48 giờ.
Vị trí đặt chai khác nhau. Chai gần quạt hay gần nắng mất nước nhanh hơn. Xếp chai thành hàng song song với cửa sổ, đổi chỗ chai mỗi vài giờ nếu không chắc.
Biến thể để mở rộng thành dự án
Mỗi biến thể dưới đây giữ nguyên cách cân, chỉ đổi một yếu tố:
- Gió: hai chai A giống nhau, một chai đặt trước quạt chạy pin ở số nhỏ, một chai trong phòng lặng gió.
- Ánh sáng: một chai ngoài chỗ sáng, một chai trong tủ tối. Khí khổng phần lớn đóng trong tối nên lượng nước mất giảm.
- Độ ẩm: một chai trùm thêm túi nilon rộng phía trên cành, một chai để thoáng.
- So sánh loài: lá rộng mỏng như rau muống, lá dày bóng như cây lá bỏng, lá kim như cây thông nhỏ trồng chậu.
- In dấu bề mặt lá: học sinh THPT có kính hiển vi ở trường có thể quét sơn móng tay trong suốt lên hai mặt lá, bóc lớp sơn bằng băng dính trong và đếm khí khổng trên một vi trường; việc này nên làm ở nơi thông thoáng.
Khi viết kết luận, nêu rõ con số cho từng chai và chênh lệch so với chai A, không chỉ viết "mặt dưới thoát nhiều hơn". Một kết luận có số và có giới hạn đáng tin hơn một câu khẳng định chung chung.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phải nhỏ dầu ăn lên mặt nước trong chai?
Lớp dầu ngăn nước bay hơi trực tiếp từ mặt nước ra không khí. Không có lớp dầu, chai nào cũng mất nước dù có cành hay không, và phần nước thoát qua lá bị lẫn vào. Chai chỉ có nước và dầu giúp bạn biết lớp dầu ngăn được tới đâu.
Có dùng kem dưỡng da thay vaseline được không?
Không nên. Kem dưỡng thường chứa nước và chất bay hơi, khô đi sau vài giờ nên không bịt kín khí khổng, lại làm khối lượng chai thay đổi. Vaseline là sáp gần như không bay hơi, phù hợp hơn cho phép cân.
Túi nilon trùm cành bị đọng nước, có phải toàn bộ là nước từ lá không?
Phần lớn đến từ thoát hơi nước của lá, một phần nhỏ thoát qua thân non và cuống. Không khí trong túi cũng có sẵn hơi nước, gặp lạnh có thể ngưng tụ chút ít. Túi trùm cành không lá giúp tách hai phần này.
Một cây thoát bao nhiêu nước mỗi ngày?
Tuỳ loài, kích thước, nắng gió và độ ẩm, không có một con số chung. Cách tốt nhất là tự đo như thí nghiệm này rồi quy về một lá hoặc một trăm xăng-ti-mét vuông lá. Số liệu trong bài là giả định, chỉ dùng để học cách tính.
Vì sao cây ở ngoài nắng gắt buổi trưa lại héo dù đất còn ẩm?
Buổi trưa lá thoát hơi nước nhanh hơn tốc độ rễ hút và mạch gỗ dẫn lên, tế bào mất sức trương nên lá rủ xuống. Cây thường đóng bớt khí khổng để giữ nước, và chiều mát lại tươi lên. Héo kéo dài sang tối mới là dấu hiệu thiếu nước thật.
Học sinh lớp 4, lớp 5 làm phần nào là vừa?
Phần túi nilon trùm cành hợp với tiểu học: dễ làm, kết quả nhìn thấy sau vài giờ. Phần cân năm chai cần tính trừ số thập phân và kiểm soát biến, hợp với học sinh từ lớp 7. Trẻ nhỏ vẫn có thể giúp cân và đọc số.