Thí nghiệm quang hợp với rong đuôi chó cho thấy cây thải khí khi được chiếu sáng, và lượng khí thải ra thay đổi theo độ mạnh của ánh sáng. Bạn đặt một cành rong trong cốc nước, chiếu đèn pin ở các khoảng cách khác nhau rồi đếm số bọt khí nổi lên mỗi phút. Đèn càng gần, bọt càng dày, cho tới khi cây đạt mức quang hợp tối đa.
Bài này viết cho học sinh đang học chủ đề quang hợp ở lớp 7 hoặc ôn lại ở lớp 11, phụ huynh muốn làm cùng con một buổi tối và giáo viên cần một thí nghiệm định lượng rẻ tiền. Mọi số liệu trong bài là ví dụ giả định để bạn hình dung cách ghi và cách đọc, không phải kết quả đo của một phòng thí nghiệm cụ thể.
Thí nghiệm này trả lời câu hỏi gì trong bài học quang hợp
Sách giáo khoa viết quang hợp bằng một dòng chữ: nước cộng khí cacbonic, nhờ năng lượng ánh sáng và chất diệp lục, tạo ra chất hữu cơ và khí oxy. Dòng chữ ấy đúng nhưng khó cảm nhận, vì trên cây trồng ngoài vườn bạn không nhìn thấy oxy thoát ra. Cây thủy sinh giải quyết đúng chỗ này: khí sinh ra trong lá không tan hết vào nước mà gom lại thành bọt, nổi lên từ vết cắt ở cuống hoặc từ mặt lá. Đếm được bọt tức là có một con số đại diện cho tốc độ quang hợp.
Câu hỏi nghiên cứu nên viết rõ: khi đưa nguồn sáng ra xa dần, số bọt khí cành rong thải ra trong một phút thay đổi thế nào? Biến độc lập là khoảng cách từ đèn tới cành rong, biến phụ thuộc là số bọt khí mỗi phút, còn các biến cần giữ nguyên gồm cùng một cành rong, cùng cốc nước, cùng nhiệt độ nước, cùng loại đèn và cùng lượng muối nở (baking soda) hoà vào nước. Một cốc thứ hai bọc kín giấy bạc đóng vai nhóm so sánh: nếu cốc tối vẫn ra bọt dày như cốc sáng thì bọt đó không đến từ quang hợp.
Ở lớp lớn hơn, thí nghiệm còn dẫn tới khái niệm điểm bão hoà ánh sáng: quá một mức sáng nhất định, tăng thêm ánh sáng không làm quang hợp nhanh hơn nữa vì cây bị giới hạn bởi yếu tố khác như lượng khí cacbonic hay nhiệt độ. Bảng số liệu của bạn sẽ cho thấy đoạn tăng mạnh rồi chững lại, đúng hình dạng đường cong mà sách lớp 11 vẽ.
Dụng cụ cần chuẩn bị và cách chọn cành rong
Phần lớn dụng cụ có sẵn trong nhà, riêng rong đuôi chó mua ở cửa hàng cá cảnh hoặc xin từ bể cá của người quen:
- Hai đến ba cành rong đuôi chó tươi, dài chừng 8–10 cm, lá xanh đậm, không nhũn. Cành vừa lấy từ bể đang có đèn sẽ phản ứng nhanh hơn cành để trong túi tối cả ngày.
- Hai cốc thuỷ tinh trong hoặc lọ thuỷ tinh cao, dung tích khoảng 300–500 ml, giống nhau.
- Nước để lắng qua đêm ở nhiệt độ phòng. Nước máy vừa xả thường có nhiều bọt khí tự do bám thành cốc, dễ đếm nhầm.
- Muối nở (natri hiđrocacbonat) dùng làm bánh: một nhúm nhỏ, khoảng một phần tư thìa cà phê cho mỗi cốc, để bổ sung khí cacbonic cho nước.
- Một kẹp giấy hoặc dây chun nhỏ để giữ cành rong chìm, đầu cắt hướng lên trên.
- Đèn pin LED chạy pin tiểu hoặc đèn pin của điện thoại đặt ngoài cốc. Không dùng đèn cắm điện lưới đặt cạnh nước.
- Thước dây hoặc thước kẻ 50 cm, đồng hồ bấm giờ trên điện thoại, nhiệt kế (nếu có), giấy bạc, sổ ghi chép.
Chọn phòng có thể tắt bớt đèn trần, vì ánh sáng trong phòng cộng thêm vào ánh sáng của đèn pin sẽ làm nhòe sự khác biệt giữa các khoảng cách. Nếu nhà không có rong đuôi chó, các loại rong thủy sinh thân mảnh, lá nhỏ khác bán ở cửa hàng cá cảnh cũng dùng được, miễn là cả buổi chỉ dùng một loại.
An toàn và những việc cần người lớn
Không dùng điện lưới gần nước. Đèn bàn cắm ổ điện đặt sát cốc nước là mối nguy chập điện nếu cốc đổ. Đèn pin chạy pin tiểu và đèn điện thoại đủ sáng cho thí nghiệm này. Đặt điện thoại trên giá, không để dựa vào thành cốc.
Cắt cành rong cần kéo, không cần dao. Trẻ nhỏ dùng kéo đầu tròn. Nếu phải cắt lại cuống cho gọn ngay dưới nước, người lớn làm giúp hoặc đứng cạnh.
Cốc thuỷ tinh đặt trên khay. Đặt cốc trên khay có thành để nước tràn không chảy xuống ổ điện hay sàn trơn. Với học sinh tiểu học có thể thay bằng lọ nhựa trong.
Không nếm nước, không để trẻ nhỏ nghịch rong. Rong lấy từ bể cá có thể mang theo vi sinh vật của bể. Rửa tay bằng xà phòng sau khi làm. Khi xong, trả rong về bể hoặc bỏ vào chậu cây, không xả rong ra ao hồ tự nhiên vì có thể lan thành loài ngoài ý muốn.
Đèn pin không chiếu vào mắt. Đèn LED mạnh chiếu thẳng vào mắt ở khoảng cách gần gây chói và mỏi. Hướng đèn ngang vào cốc, người đếm nhìn từ bên cạnh.
Các bước tiến hành và cách đếm bọt
Làm theo thứ tự dưới đây, mỗi khoảng cách đếm ba lần rồi lấy trung bình:
- Rót nước để lắng vào hai cốc tới cùng một vạch, hoà vào mỗi cốc cùng một nhúm muối nở, khuấy cho tan.
- Cắt chéo cuống hai cành rong dài bằng nhau, thả mỗi cốc một cành, đầu cắt hướng lên, dùng kẹp giấy giữ cho cành chìm hẳn.
- Bọc kín cốc thứ hai bằng giấy bạc, để cạnh cốc thứ nhất. Đây là cốc tối dùng để so sánh.
- Tắt bớt đèn phòng. Đặt đèn pin cách cốc thứ nhất 10 cm, chiếu ngang vào cành rong. Chờ 5 phút cho cây quen với mức sáng mới; trong lúc chờ có thể có bọt nhỏ bám thành cốc, chưa đếm.
- Bấm giờ một phút, đếm số bọt tách ra từ đầu cắt. Đếm ba phút liên tiếp, ghi từng số.
- Dời đèn ra 20, 30, 40 và 50 cm. Ở mỗi khoảng cách lại chờ 5 phút rồi mới đếm ba lần.
- Đo nhiệt độ nước lúc đầu và lúc cuối. Nếu nước ấm lên hơn 2 độ, ghi lại vì nhiệt độ cũng ảnh hưởng tốc độ quang hợp.
- Mở giấy bạc ở cốc tối, đếm ngay một phút đầu tiên để xem cành rong trong bóng tối có tạo bọt hay không.
Nếu bọt ra quá dày, liền thành chuỗi không đếm được, hãy cắt ngắn cành hoặc bắt đầu từ 15 cm. Nếu cả buổi không có bọt, xem phần lỗi thường gặp bên dưới trước khi kết luận cành rong không quang hợp.
Số liệu mẫu giả định và cách đọc
Bảng dưới là ví dụ giả định cho một cành rong dài 9 cm, nước 28 độ, đèn pin LED cầm tay. Cột cuối là trung bình ba lần đếm, làm tròn tới số nguyên:
| Khoảng cách đèn | Lần 1 | Lần 2 | Lần 3 | Trung bình (bọt/phút) |
|---|---|---|---|---|
| 10 cm | 40 | 43 | 42 | 42 |
| 20 cm | 31 | 29 | 30 | 30 |
| 30 cm | 19 | 17 | 18 | 18 |
| 40 cm | 11 | 10 | 9 | 10 |
| 50 cm | 6 | 7 | 5 | 6 |
| Cốc bọc giấy bạc | 0 | 1 | 0 | khoảng 0 |
Tự kiểm lại phép tính: ở 10 cm, tổng ba lần là 40 + 43 + 42 = 125, chia 3 được khoảng 41,7, làm tròn 42. Bạn nên tính lại từng dòng như vậy trước khi vẽ đồ thị.
Khi vẽ, đặt khoảng cách ở trục ngang, số bọt ở trục dọc. Đường đi xuống khi đèn xa dần. Nếu nguồn sáng gần giống một điểm, độ rọi giảm theo bình phương khoảng cách: từ 10 cm ra 20 cm, ánh sáng chỉ còn khoảng một phần tư. Thế nhưng số bọt trong ví dụ chỉ giảm từ 42 xuống 30, không giảm còn một phần tư. Lý do là ở 10 cm cây đã gần chạm mức bão hoà ánh sáng, khí cacbonic trong nước mới là yếu tố hạn chế, nên ánh sáng mạnh hơn không được dùng hết.
Giải thích khoa học: bọt khí chứa gì và vì sao ánh sáng quyết định số bọt
Trong lục lạp, năng lượng ánh sáng được diệp lục hấp thụ để tách nước. Oxy giải phóng từ chính các phân tử nước này, không phải từ khí cacbonic như nhiều người vẫn nghĩ. Phần năng lượng thu được dùng để gắn khí cacbonic thành đường. Khi ánh sáng yếu, chuỗi phản ứng phụ thuộc ánh sáng chạy chậm, oxy sinh ra ít; ánh sáng mạnh hơn thì phản ứng chạy nhanh hơn, cho tới khi bị giới hạn bởi lượng khí cacbonic hoặc tốc độ enzim.
Oxy sinh ra trước hết hoà vào nước trong mô lá. Khi nước quanh tế bào đã bão hoà, khí tích lại trong các khoang chứa khí của thân rong và thoát ra ở chỗ hở nhất, thường là vết cắt. Vì vậy bọt khí không phải oxy tinh khiết: nó có cả khí nitơ hoà tan khuếch tán vào và một ít khí cacbonic. Đếm bọt là phép đo tương đối, dùng để so sánh các mức sáng trên cùng một cành, không dùng để tính ra số mililit oxy chính xác.
Muối nở cho vào nước giải phóng ion hiđrocacbonat, nguồn khí cacbonic mà cây thủy sinh hấp thụ được. Không có nó, nước để lắng có thể nghèo khí cacbonic tới mức cây quang hợp rất chậm dù đèn sáng. Cốc bọc giấy bạc gần như không ra bọt cho thấy bọt ở cốc sáng gắn với ánh sáng, không phải khí tự thoát ra do nước ấm lên. Trong bóng tối cây vẫn hô hấp, tức là dùng oxy chứ không thải oxy.
Nguồn sai số và lỗi hay gặp
Bọt to bọt nhỏ không bằng nhau. Đếm bọt coi mọi bọt như nhau, trong khi bọt có thể to gấp đôi nhau. Cách giảm: chỉ đếm bọt tách ra từ đầu cắt, giữ một người đếm suốt buổi. Học sinh lớn có thể thu khí bằng ống hút úp ngược đầy nước và đo chiều dài cột khí sau 10 phút.
Đèn làm nóng nước. Đèn sợi đốt toả nhiều nhiệt, khi đặt gần làm nước ấm lên và tăng tốc quang hợp, khiến kết quả ở 10 cm bị thổi phồng. Đèn LED ít toả nhiệt hơn nhiều; vẫn nên đo nhiệt độ đầu và cuối.
Không chờ đủ thời gian thích nghi. Ngay sau khi đổi khoảng cách, tốc độ thải khí còn theo mức sáng cũ. Đếm ngay sẽ lẫn hai trạng thái. Chờ năm phút là con số hợp lý cho rong khoẻ.
Ánh sáng phòng lọt vào. Ở 40–50 cm, ánh sáng đèn trần có thể mạnh ngang đèn pin, nên hai dòng cuối gần nhau bất thường. Tắt đèn trần hoặc làm vào buổi tối với rèm kéo kín.
Cành rong mệt dần. Sau một tiếng, khí cacbonic trong nước cạn bớt và cây có thể chậm lại dù mức sáng không đổi. Cách kiểm: cuối buổi đưa đèn về 10 cm đếm lại; nếu số bọt thấp hơn đầu buổi nhiều thì thứ tự đo đã ảnh hưởng kết quả, lần sau nên đo xen kẽ gần xa.
Không ra bọt nào. Thường do vết cắt bị dập, cành già hoặc thiếu khí cacbonic. Cắt lại cuống sắc gọn ngay trong nước, thêm một nhúm muối nở và chờ thêm mười phút.
Biến thể để thành dự án nhỏ
Khi đã làm quen với cách đếm, bạn có thể đổi biến độc lập để có một dự án riêng, mỗi lần chỉ đổi một yếu tố:
- Lượng muối nở: giữ đèn ở 20 cm, thử bốn cốc với 0, một nhúm, hai nhúm, bốn nhúm. Câu hỏi: khí cacbonic có phải yếu tố hạn chế khi đèn gần?
- Nhiệt độ nước: pha nước 20, 25, 30 và 35 độ bằng cách trộn nước lạnh và nước ấm do người lớn chuẩn bị, không dùng nước sôi. Tốc độ quang hợp tăng theo nhiệt độ rồi giảm khi quá nóng.
- Màu ánh sáng: bọc đèn bằng giấy bóng kính đỏ, xanh lam, xanh lá. Lưu ý giấy màu làm giảm cả độ sáng, nên kết quả chỉ là so sánh sơ bộ.
- So sánh loài: hai loại rong thủy sinh dưới cùng một đèn, cùng chiều dài cành.
- Ghi theo thời gian trong ngày: đặt cốc cạnh cửa sổ, đếm mỗi giờ từ sáng đến chiều, đối chiếu với nắng và mây.
Với dự án dự thi, hãy lặp lại toàn bộ với ít nhất ba cành khác nhau, vì một cành có thể khoẻ hoặc yếu bất thường. Báo cáo cả những lần không ra kết quả và lý do bạn nghĩ tới.
Câu hỏi thường gặp
Thí nghiệm này có làm được ban ngày dưới nắng thay cho đèn pin không?
Có. Nắng mạnh hơn đèn pin nhiều nên số bọt cao hơn. Để có các mức sáng khác nhau, bạn che cốc bằng một, hai, ba lớp vải màn mỏng thay cho việc đổi khoảng cách. Nhược điểm là mây che bất chợt làm số liệu nhảy, nên phải ghi kèm tình trạng trời.
Vì sao phải cho muối nở vào nước?
Muối nở cung cấp ion hiđrocacbonat, nguồn khí cacbonic cho cây thủy sinh. Nước máy để lắng có thể thiếu khí này, khi đó ánh sáng mạnh cũng không làm cây quang hợp nhanh được. Chỉ cần một nhúm nhỏ, cho quá nhiều làm nước kiềm và có thể gây hại cho rong.
Bọt khí có phải hoàn toàn là oxy không?
Không. Bọt chủ yếu là oxy do quang hợp tạo ra nhưng có lẫn khí nitơ và một ít khí cacbonic hoà trong nước khuếch tán vào khoang khí của rong. Vì vậy đếm bọt chỉ dùng để so sánh tương đối giữa các điều kiện, không dùng để tính thể tích oxy chính xác.
Học sinh tiểu học có làm được không?
Làm được phần quan sát: cốc có đèn ra bọt, cốc bọc giấy bạc không ra bọt. Phần đếm theo năm khoảng cách và tính trung bình hợp với học sinh từ lớp 6 trở lên. Người lớn nên giúp cắt cành và đặt đèn, trẻ nhỏ phụ trách bấm giờ.
Có cần đo khoảng cách chính xác tới từng milimét không?
Không cần. Sai vài milimét ở khoảng cách 20–50 cm ảnh hưởng nhỏ so với sai số do đếm bọt. Quan trọng hơn là đo từ cùng một điểm, ví dụ từ mặt kính đèn tới giữa cành rong, và giữ đèn cùng độ cao trong suốt buổi.
Kết quả không giảm đều khi đưa đèn ra xa thì có phải làm sai không?
Chưa chắc. Ở gần đèn, cây có thể đã bão hoà ánh sáng nên số bọt chững lại. Ở xa, ánh sáng phòng có thể chen vào. Hãy kiểm nhiệt độ nước, đo lặp lại theo thứ tự xen kẽ và ghi rõ trong báo cáo thay vì sửa số cho đẹp.