Lá xanh không chỉ có một sắc tố: khi chiết lá bằng cồn rồi cho dịch chiết ngấm lên một dải giấy lọc, màu xanh của diệp lục và màu vàng cam của nhóm carotenoit tách ra thành những vệt ở độ cao khác nhau. Các sắc tố vàng cam vốn luôn có mặt trong lá, chỉ bị màu xanh lấn át.
Thí nghiệm dùng cồn, chất dễ cháy, và nước nóng để ngâm cách thuỷ, nên bắt buộc có người lớn làm cùng. Bài trình bày cách chiết an toàn không cần đun cồn, cách chạy giấy, cách so lá xanh với lá đã úa vàng, cách tính chỉ số Rf và những giới hạn của cồn gia dụng so với dung môi phòng thí nghiệm.
Mục tiêu và mối liên hệ với bài quang hợp
Sinh học lớp 11 nói tới hai nhóm sắc tố quang hợp chính: diệp lục, gồm diệp lục a và diệp lục b, và nhóm carotenoit, gồm caroten màu cam và xanthophyll màu vàng. Diệp lục hấp thụ mạnh ánh sáng đỏ và xanh lam, phản xạ ánh sáng lục nên lá có màu xanh. Carotenoit hấp thụ vùng xanh lam – lục, hỗ trợ thu nhận ánh sáng và bảo vệ bộ máy quang hợp khỏi ánh sáng quá mạnh.
Câu hỏi của thí nghiệm: trong lá xanh có những sắc tố nào, và lá úa vàng khác lá xanh ở sắc tố nào? Biến độc lập là loại lá (lá xanh tươi, lá vàng úa cùng cây), biến phụ thuộc là số vệt màu, màu và độ đậm của từng vệt trên giấy. Các yếu tố cần giữ giống nhau: cùng khối lượng lá, cùng thể tích cồn, cùng thời gian ngâm, cùng loại giấy và cùng thời gian chạy.
Phương pháp tách bằng giấy dựa trên nguyên tắc sắc ký: chất nào bám giấy yếu và tan tốt trong dung môi thì đi xa, chất bám giấy mạnh thì ở thấp. Ở đây ta dùng nó cho sắc tố lá thay vì mực bút, và kết quả có ý nghĩa sinh học: nó cho thấy vì sao lá chuyển vàng khi già.
Dụng cụ và vật liệu
Chuẩn bị trước, đặt tất cả trên một khay ở chỗ thoáng gió, xa bếp:
- Lá rau ăn có màu xanh đậm: rau ngót, rau chân vịt (cải bó xôi) hoặc lá cải xanh, khoảng 5 gam mỗi mẫu. Thêm vài lá cùng loại đã úa vàng.
- Cồn y tế, loại 90 độ cho dịch chiết đậm hơn; cồn 70 độ vẫn dùng được nhưng dịch nhạt và chạy giấy chậm.
- Hai lọ thuỷ tinh nhỏ có nắp, một cái chày hoặc thìa inox để nghiền lá, kéo.
- Một bát to bằng sứ hoặc inox để ngâm cách thuỷ, phích nước nóng do người lớn rót.
- Giấy lọc cà phê màu trắng, cắt thành dải rộng 2 cm, dài 12 cm. Bút chì, thước, que tre hoặc bút chì để treo dải giấy.
- Kính bảo hộ hoặc kính bơi, găng tay nilon.
Không cần cồn tuyệt đối hay hoá chất mua ngoài. Kết quả sẽ không sắc nét như ảnh trong sách vốn dùng hỗn hợp dung môi chuyên dụng, nhưng đủ để thấy rõ vệt xanh và vệt vàng cam tách nhau.
An toàn: những điều không được bỏ qua
Cồn dễ cháy, hơi cồn cũng cháy. Không làm trong bếp đang nấu, không có nến, bật lửa, đèn cồn hay bếp ga trong phòng. Không bao giờ đun lọ cồn trực tiếp trên lửa hay trong lò vi sóng.
Nước nóng do người lớn rót. Dùng nước nóng từ phích, không cần nước đang sôi. Người lớn rót nước vào bát rồi đặt lọ cồn đã đậy hờ nắp vào. Trẻ không cầm bát nước nóng.
Đeo kính khi nghiền lá. Cồn bắn vào mắt gây cay xót mạnh. Nếu bị bắn, rửa mắt dưới vòi nước sạch nhiều phút và đi khám nếu còn đau, đỏ.
Thông thoáng và không uống. Mở cửa sổ, không cúi sát ngửi hơi cồn. Cất chai cồn xa tầm tay trẻ nhỏ ngay sau khi rót đủ lượng cần dùng.
Không ăn rau đã ngâm cồn. Bã lá sau khi chiết bỏ vào rác, không cho vật nuôi ăn. Dịch chiết còn lại để bay hơi ngoài ban công, không đổ vào bồn gần nguồn lửa.
Các bước chiết và chạy giấy
Làm hai mẫu song song, lá xanh và lá úa, mỗi bước giống hệt nhau:
- Cắt nhỏ 5 gam lá cho vào lọ, thêm 15 ml cồn. Đeo kính, dùng chày nghiền lá trong cồn khoảng hai phút cho dịch chuyển màu.
- Đậy hờ nắp. Người lớn rót nước nóng vào bát, đặt hai lọ vào, mực nước thấp hơn miệng lọ. Ngâm 15–20 phút. Dịch lá xanh chuyển xanh đậm, lá úa cho dịch vàng nhạt.
- Nhấc lọ ra, để nguội. Gạn dịch sang lọ sạch, bỏ bã.
- Trên mỗi dải giấy lọc, kẻ một vạch bút chì cách đáy 2 cm. Dùng đầu que tăm chấm dịch lên giữa vạch thành một chấm nhỏ, chờ khô, chấm lại đúng chỗ đó mười lần để chấm đậm màu.
- Rót cồn sạch vào một lọ khác, sâu khoảng 1 cm. Treo dải giấy bằng que ngang miệng lọ sao cho đáy giấy chạm cồn nhưng chấm màu nằm trên mặt cồn. Đậy hờ nắp để hơi cồn không thoát nhanh.
- Để yên 20–40 phút, tới khi mép cồn ngấm lên cách đỉnh giấy chừng 1–2 cm. Nhấc giấy ra, lập tức đánh dấu mép cồn bằng bút chì.
- Để giấy khô ở chỗ râm, chụp ảnh ngay vì các vệt màu nhạt dần dưới ánh sáng. Đo khoảng cách từ vạch xuất phát tới mép cồn và tới giữa mỗi vệt màu.
Cách nhanh hơn cho học sinh nhỏ: nhúng thẳng đầu dải giấy vào dịch chiết đậm và chờ. Vệt vàng cam thường hiện ở mép trên của vùng ngấm, màu xanh ở phía dưới. Cách chấm điểm rồi chạy bằng cồn sạch cho vệt tách rõ hơn.
Số liệu mẫu giả định và chỉ số Rf
Chỉ số Rf bằng quãng đường vệt màu đi được chia cho quãng đường mép dung môi đi được, đo cùng từ vạch xuất phát. Ví dụ giả định với lá rau chân vịt, mép cồn đi được 8,0 cm:
| Vệt (từ trên xuống) | Màu quan sát | Quãng đường (cm) | Rf | Sắc tố có thể là |
|---|---|---|---|---|
| 1 | vàng cam, rất mảnh | 7,4 | 0,93 | caroten |
| 2 | vàng | 5,6 | 0,70 | xanthophyll |
| 3 | xanh lam lục | 4,0 | 0,50 | diệp lục a |
| 4 | xanh vàng nhạt | 3,2 | 0,40 | diệp lục b |
Kiểm phép chia: 5,6 : 8,0 = 0,70. Mẫu lá úa cùng cây (giả định) chỉ còn vệt 1 và 2 rõ, vệt 3 và 4 rất mờ: diệp lục đã bị phân giải nhiều, carotenoit còn lại.
Lưu ý: giá trị Rf phụ thuộc loại giấy, dung môi, nhiệt độ, nên không so con số của bạn với bảng trong sách dùng dung môi khác. Với cồn gia dụng, nhiều khi chỉ tách được hai hoặc ba vệt, và vệt diệp lục a, b có thể dính liền. Gọi tên sắc tố theo màu và thứ tự là cách thận trọng.
Giải thích khoa học: vì sao các vệt tách nhau và vì sao lá vàng
Các sắc tố lá tan trong cồn vì phân tử của chúng có phần lớn là mạch hidrocacbon kém phân cực, không tan trong nước. Nước nóng bên ngoài chỉ có tác dụng làm ấm cồn để sắc tố tan nhanh hơn và làm vỡ màng tế bào; đó là lý do dịch ngâm nước nóng xanh hơn dịch để nguội.
Trên giấy, cồn ngấm lên nhờ mao dẫn và kéo theo các sắc tố. Giấy cellulose có nhiều nhóm phân cực giữ lại những phân tử phân cực hơn. Caroten gần như không phân cực nên bị giữ yếu nhất và đi gần mép dung môi; xanthophyll có thêm nguyên tử oxy nên bị giữ nhiều hơn; diệp lục có phần đầu chứa magie phân cực hơn nữa nên ở thấp. Thứ tự này có thể xê dịch khi đổi dung môi, nhưng caroten thường ở cao nhất.
Khi lá già hoặc trời trở lạnh, cây ngừng tổng hợp diệp lục mới và phân giải diệp lục sẵn có để thu hồi đạm, magie. Carotenoit bền hơn và bị phân giải chậm, nên khi màu xanh rút đi thì màu vàng cam vốn có lộ ra. Một số lá chuyển đỏ như lá bàng là do tạo thêm sắc tố anthocyanin, thuộc nhóm khác, tan tốt trong nước và cho kết quả khác trên giấy; đó là đề tài cho một thí nghiệm riêng.
Sai số và lỗi thường gặp
Chấm màu quá to. Chấm lan rộng làm các vệt chồng lên nhau. Chấm nhỏ, chờ khô hẳn mới chấm lần sau.
Chấm màu ngập trong cồn. Nếu mực cồn cao hơn vạch xuất phát, sắc tố tan thẳng vào cồn trong lọ thay vì đi lên giấy. Rót cồn đúng 1 cm, vạch ở 2 cm.
Dịch chiết nhạt. Cồn 70 độ chứa nhiều nước, lá non ít sắc tố. Dùng cồn 90 độ, tăng lượng lá, nghiền kỹ hơn và chấm nhiều lần hơn.
Vệt phai trước khi đo. Diệp lục bị phân huỷ dưới ánh sáng mạnh. Đo và chụp ngay sau khi giấy khô, để giấy trong chỗ râm.
Không đánh dấu mép dung môi kịp. Cồn bay hơi rất nhanh, mép ướt biến mất sau vài chục giây. Chuẩn bị sẵn bút chì trong tay khi nhấc giấy.
Kẻ vạch bằng bút bi. Mực bút bi tan trong cồn và chạy lên giấy thành vệt màu lẫn với sắc tố lá. Chỉ dùng bút chì, vì than chì không tan và đứng yên tại chỗ.
Biến thể để thành dự án
Giữ nguyên cách chiết và chạy giấy, đổi một yếu tố:
- So sánh loài: rau ngót, lá cải, lá khoai lang, lá cây cảnh sẫm màu. Lá nào có vệt vàng cam rõ nhất?
- Lá phơi sáng và lá trong bóng râm: cùng một cây, lá ngoài nắng và lá khuất bên trong tán.
- Lá úa theo thời gian: hái một nhóm lá xanh, để trong túi kín ở nhiệt độ phòng, chiết sau 0, 2, 4 ngày để thấy vệt xanh mờ dần.
- Rau luộc và rau sống: người lớn luộc một nắm lá, so dịch chiết với lá sống cùng khối lượng.
- Dung môi khác an toàn: thử thêm nước sạch làm dung môi để thấy sắc tố lá xanh hầu như không đi lên, trong khi sắc tố tan trong nước của lá đỏ lại chạy được.
Trong báo cáo, dán dải giấy đã khô hoặc ảnh chụp kèm thước, ghi rõ loại cồn, thời gian chạy và Rf tính được. Không cần tên sắc tố chắc chắn cho mọi vệt; nói rõ vệt nào bạn tự tin, vệt nào còn nghi ngờ.
Câu hỏi thường gặp
Có thể dùng nước thay cồn để chiết sắc tố lá không?
Không. Diệp lục và carotenoit hầu như không tan trong nước, nên nước gần như không lấy được sắc tố xanh hay vàng cam ra khỏi lá. Đó cũng là lý do rau luộc không làm nước luộc xanh đậm. Cồn là dung môi gia dụng phù hợp nhất cho thí nghiệm này.
Tại sao không đun thẳng lọ cồn cho nhanh?
Vì cồn dễ cháy và hơi cồn bắt lửa rất nhanh. Đun trực tiếp trên bếp hay trong lò vi sóng có thể gây cháy, bỏng nặng. Ngâm lọ trong bát nước nóng từ phích làm ấm cồn đủ để chiết sắc tố mà không có nguồn lửa.
Lá úa vàng có còn quang hợp được không?
Rất yếu. Khi diệp lục đã bị phân giải phần lớn, lá hấp thụ ít ánh sáng đỏ và xanh lam, quang hợp giảm mạnh. Cây thường đã thu hồi chất dinh dưỡng từ lá đó trước khi lá rụng. Dải giấy của lá úa với vệt xanh mờ cho thấy điều này.
Học sinh tiểu học có làm được không?
Được ở mức quan sát nếu người lớn làm toàn bộ phần cồn và nước nóng. Trẻ có thể chuẩn bị lá, cắt dải giấy, chấm màu và quan sát vệt xanh, vệt vàng tách ra. Phần tính Rf và giải thích phân cực dành cho học sinh lớp 8 trở lên.
Vì sao kết quả của mình không có đủ bốn vệt như sách?
Sách thường dùng hỗn hợp dung môi chuyên dụng và giấy sắc ký chuẩn, tách sắc tố rất rõ. Cồn gia dụng và giấy lọc cà phê tách kém hơn, thường chỉ thấy hai hoặc ba vệt. Đó không phải thất bại; hãy ghi đúng những gì quan sát được và nêu lý do.