Rễ cây mọc xuống vì chóp rễ cảm nhận được hướng của trọng lực: đặt hạt ngô nảy mầm nằm ngang, chỉ sau vài giờ đầu rễ đã bắt đầu uốn cong xuống dưới. Thí nghiệm trong bài này dùng một hộp nhựa trong và giấy ăn ướt để bạn nhìn rõ đầu rễ đổi hướng, chụp ảnh theo giờ và đo góc uốn.
Phần dưới gồm cách bố trí bốn hạt theo bốn hướng, cách xoay hộp 90 độ, nhóm so sánh, bảng số liệu mẫu giả định và lời giải thích về hạt tinh bột trong chóp rễ. Bạn chỉ cần hạt ngô, giấy ăn, một hộp nhựa và chiếc điện thoại.
Mục tiêu và mối liên hệ với bài học về tính hướng
Chương trình Khoa học tự nhiên lớp 7 giới thiệu cảm ứng ở thực vật qua các ví dụ quen thuộc: ngọn cây vươn về ánh sáng, rễ đâm sâu xuống đất, tua cuốn bám giàn. Sinh học lớp 11 gọi tên chính xác hơn: hướng sáng, hướng trọng lực, hướng nước, hướng tiếp xúc. Trong đó hướng trọng lực là thứ khó quan sát nhất, vì trong đất ta không thấy rễ. Hộp nhựa trong giải quyết đúng vấn đề này.
Thí nghiệm trả lời hai câu hỏi. Câu thứ nhất: dù hạt đặt theo hướng nào, rễ có luôn mọc xuống không? Câu thứ hai, định lượng: sau khi xoay rễ nằm ngang, đầu rễ cần bao lâu để uốn trở lại hướng thẳng đứng? Biến độc lập ở câu hai là hướng của rễ so với trọng lực (thẳng đứng hoặc nằm ngang), biến phụ thuộc là góc uốn của đầu rễ theo thời gian.
Để tách tác động của trọng lực khỏi ánh sáng và độ ẩm, cả hộp được che tối, giấy ăn ướt đều, nhiệt độ phòng ổn định. Một hộp giống hệt không xoay làm nhóm so sánh: rễ ở đó tiếp tục mọc thẳng xuống, không có khúc uốn nào. Nếu rễ ở hộp không xoay cũng uốn lung tung, nghĩa là có yếu tố khác đang tác động, chẳng hạn giấy khô một bên.
Dụng cụ cần có
Chuẩn bị cho hai hộp, một hộp xoay và một hộp đối chứng:
- Tám đến mười hạt ngô (bắp) khô, loại hạt giống hoặc ngô hạt bán ở chợ chưa qua rang. Hạt ngô cho một rễ chính to, thẳng, dễ nhìn; hạt đậu cũng dùng được nhưng rễ hay cong ngay từ đầu.
- Hai hộp nhựa trong có mặt phẳng, ví dụ hộp đựng bánh hoặc hộp đựng thức ăn hình chữ nhật, cao khoảng 10–15 cm.
- Giấy ăn hoặc khăn giấy loại dày, một miếng bông hoặc mút rửa bát mới để chèn cho hạt áp sát thành hộp.
- Nước sạch, bình xịt phun sương nếu có.
- Băng dính, bút lông, giấy bạc hoặc túi vải tối màu để che hộp.
- Điện thoại có camera, thước đo độ bằng nhựa trong hoặc ứng dụng đo góc trên ảnh, sổ ghi chép.
Ngâm hạt ngô trong nước sạch 12–24 giờ trước ngày bố trí. Hạt ngấm nước sẽ căng và nảy mầm nhanh hơn. Bỏ những hạt nổi hoặc vỡ.
An toàn và vệ sinh
Không ăn hạt sau thí nghiệm. Hạt ủ ẩm nhiều ngày ở nhiệt độ phòng dễ nhiễm nấm mốc. Kể cả hạt trông vẫn sạch cũng bỏ đi khi kết thúc.
Thấy mốc thì không mở hộp. Nếu giấy hoặc hạt xuất hiện lông tơ trắng, xanh, đen, dán kín nắp và bỏ cả hộp vào túi rác buộc chặt. Không ngửi, không mở ra xem kỹ, đặc biệt với người có bệnh hô hấp hay dị ứng.
Hạt giống đã xử lý thuốc cần găng tay. Hạt ngô giống có lớp thuốc màu đỏ, hồng hoặc xanh bọc ngoài. Đeo găng khi cầm, rửa tay kỹ, hoặc chọn ngô hạt ăn được không bọc thuốc.
Kéo cắt chóp rễ ở phần biến thể do người lớn làm. Việc cắt bỏ một đoạn rất ngắn ở đầu rễ cần tay vững và kéo nhỏ sạch. Không dùng dao lam cho học sinh.
Thay giấy ướt nếu có mùi. Giấy giữ ẩm vài ngày là đủ; để lâu có mùi chua tức là vi sinh vật đã phát triển. Làm thí nghiệm gọn trong 3–5 ngày là hợp lý.
Các bước bố trí và xoay hộp
Làm hai hộp giống hệt nhau, hộp A sẽ được xoay, hộp B giữ nguyên:
- Lót giấy ăn ướt sát mặt trong một thành hộp. Chèn bông hoặc mút ẩm phía sau để giấy ép chặt vào thành nhựa.
- Đặt bốn hạt ngô giữa giấy và thành hộp, cách đáy chừng 3–4 cm, xếp thành hàng ngang. Xoay mỗi hạt theo một hướng: đầu nhọn (chỗ rễ sẽ nhú ra) hướng xuống, hướng lên, sang trái, sang phải. Dùng bút đánh dấu hướng đầu nhọn bên ngoài hộp.
- Đổ một ít nước vào đáy hộp để giấy luôn hút ẩm từ dưới lên, mực nước không chạm tới hạt. Đậy nắp, dựng hộp đứng.
- Bọc hộp bằng giấy bạc hoặc cho vào túi vải tối, đặt nơi nhiệt độ ổn định. Chỉ mở ra vài chục giây khi chụp ảnh.
- Sau 2–3 ngày, khi rễ chính dài khoảng 2–3 cm và mọc thẳng xuống, chụp ảnh cả hai hộp. Đây là mốc 0.
- Xoay hộp A 90 độ sao cho các rễ đang hướng xuống giờ nằm ngang. Hộp B giữ nguyên. Ghi giờ xoay.
- Chụp ảnh hộp A sau 1, 2, 4, 8 và 24 giờ, điện thoại đặt cùng chỗ, cùng khoảng cách. Chụp hộp B cùng các mốc.
- Trên mỗi ảnh, kẻ một đường theo hướng đoạn rễ cũ nằm ngang và một đường theo hướng đoạn đầu rễ mới nhất. Góc giữa hai đường là góc uốn. Đo cho từng rễ, tính trung bình.
Ở bước 2, bạn sẽ thấy dù đầu nhọn của hạt hướng lên trời, rễ nhú ra vẫn quay đầu vòng xuống dưới trong vòng một ngày. Đây đã là câu trả lời cho câu hỏi thứ nhất, trước cả khi xoay hộp.
Số liệu mẫu giả định sau khi xoay hộp
Ví dụ giả định với ba rễ ngô ở hộp A, phòng 28 độ. Góc uốn đo trên ảnh, 0 độ nghĩa là đầu rễ vẫn nằm ngang, 90 độ nghĩa là đầu rễ đã chĩa thẳng xuống:
| Thời gian sau xoay | Rễ 1 | Rễ 2 | Rễ 3 | Trung bình |
|---|---|---|---|---|
| 0 giờ | 0 độ | 0 độ | 0 độ | 0 độ |
| 1 giờ | 10 độ | 5 độ | 9 độ | 8 độ |
| 2 giờ | 22 độ | 18 độ | 20 độ | 20 độ |
| 4 giờ | 48 độ | 40 độ | 47 độ | 45 độ |
| 8 giờ | 78 độ | 70 độ | 77 độ | 75 độ |
| 24 giờ | 90 độ | 88 độ | 90 độ | khoảng 89 độ |
Tự kiểm: ở mốc 4 giờ, (48 + 40 + 47) : 3 = 45 độ. Đường biểu diễn góc theo thời gian tăng nhanh trong 8 giờ đầu rồi chậm lại khi đầu rễ gần thẳng đứng. Ở hộp B, các rễ tiếp tục mọc thẳng, góc uốn đo được gần bằng 0 ở mọi mốc.
Lưu ý chỗ uốn nằm ngay sau đầu rễ, cách chóp vài milimét, chứ không ở đoạn rễ già phía trên. Đoạn đã mọc trước khi xoay vẫn nằm ngang như cũ. Điều này cho thấy rễ uốn bằng cách mọc không đều ở vùng đang dài ra, không phải do cả rễ bị kéo xuống vì nặng.
Giải thích khoa học: chóp rễ cảm nhận trọng lực ra sao
Ở chóp rễ có một nhóm tế bào chứa những hạt tinh bột khá nặng nằm trong bào quan gọi là lạp bột. Khi rễ thẳng đứng, các hạt này lắng ở đáy tế bào. Khi rễ bị đặt nằm ngang, chúng lăn và lắng xuống thành tế bào phía dưới. Vị trí mới của các hạt nặng là tín hiệu cho tế bào biết đâu là phía dưới, giống như viên bi trong hộp cho biết hộp đang nghiêng về đâu.
Tín hiệu này làm hormone auxin dồn sang phía dưới của vùng rễ đang dài ra. Với rễ, nồng độ auxin cao lại kìm sự kéo dài của tế bào, ngược với thân. Phía dưới mọc chậm, phía trên mọc nhanh hơn, nên đầu rễ cong xuống. Thân cây non đặt nằm ngang cũng có auxin dồn xuống phía dưới, nhưng ở thân auxin kích thích kéo dài nên phía dưới mọc nhanh và thân cong lên. Cùng một hormone, cùng một hướng phân bố, mà rễ và thân phản ứng ngược nhau vì hai loại mô nhạy với nồng độ auxin khác nhau.
Đó là lý do người ta nói rễ hướng trọng lực dương, thân hướng trọng lực âm. Lợi ích của nó với cây rất rõ: dù hạt rơi xuống đất theo tư thế nào, rễ vẫn tìm đường xuống nơi có nước, còn thân vươn lên phía ánh sáng.
Nguồn sai số và cách khắc phục
Độ ẩm không đều. Rễ có xu hướng mọc về phía ẩm hơn. Nếu giấy một bên khô, rễ uốn sang bên đó và bạn tưởng nhầm là phản ứng với trọng lực. Giữ đáy hộp luôn có nước, xịt ẩm đều trước khi xoay.
Ánh sáng lọt vào. Mở hộp lâu khi chụp hoặc che không kín có thể ảnh hưởng hướng mọc. Che kín và chụp nhanh dưới đèn yếu.
Đo góc trên ảnh chụp nghiêng. Ảnh chụp từ góc lệch làm méo góc. Kê điện thoại trên giá cố định, ống kính vuông góc với mặt hộp, chụp cả hộp với một mép thẳng làm chuẩn.
Rễ chạm thành hộp hoặc vật cản. Rễ bị ép vào khe giữa giấy và nhựa có thể đi lệch. Chọn rễ mọc tự do để đo; ghi chú rễ nào bị cản.
Số hạt ít. Ba rễ cho một trung bình còn dao động. Với dự án, làm ít nhất hai hộp xoay, mỗi hộp bốn đến sáu rễ.
Biến thể để mở rộng
Mỗi biến thể giữ nguyên cách đo góc trên ảnh:
- Cắt chóp rễ: người lớn cắt bỏ khoảng 1 mm ở đầu hai rễ trước khi xoay, so với hai rễ nguyên. Rễ mất chóp vẫn có thể mọc dài thêm nhưng uốn kém hoặc chậm hơn hẳn trong những giờ đầu, cho thấy chóp là nơi cảm nhận.
- Xoay nhiều lần: mỗi 12 giờ xoay hộp thêm 90 độ, rễ sẽ tạo thành hình gấp khúc như bậc thang, ghi lại lịch sử các lần xoay.
- Thân và rễ cùng lúc: để hạt mọc tới khi có cả thân mầm và rễ, đặt nằm ngang, đo cùng lúc góc thân cong lên và góc rễ cong xuống.
- Nhiệt độ: một hộp ở chỗ mát, một hộp ở chỗ ấm hơn vài độ, so tốc độ uốn.
- So sánh loài: ngô, đậu xanh, đậu đen cùng xoay một lúc.
Câu hỏi hay cho học sinh THPT: trên trạm vũ trụ, nơi gần như không cảm nhận được trọng lực, rễ cây sẽ mọc theo hướng nào? Hãy đặt giả thuyết dựa vào cơ chế lạp bột rồi tìm đọc các thí nghiệm trồng cây trong không gian đã được công bố.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chọn hạt ngô mà không chọn hạt đậu xanh?
Hạt ngô cho một rễ chính to, thẳng, màu trắng rõ trên nền giấy, dễ đo góc. Hạt đậu xanh nhỏ, rễ mảnh và hay cong ngay từ lúc nhú. Bạn vẫn làm được với đậu, nhưng nên đo nhiều rễ hơn để trung bình ổn định.
Rễ mất bao lâu thì bắt đầu cong sau khi xoay?
Với rễ ngô khoẻ ở nhiệt độ ấm, độ cong thường thấy được bằng mắt trong vòng một đến vài giờ. Con số cụ thể tuỳ nhiệt độ, độ dài rễ và giống ngô, nên số liệu trong bài chỉ là giả định để bạn tập ghi và vẽ đồ thị.
Có phải rễ cong xuống chỉ vì đầu rễ nặng?
Không. Đoạn uốn nằm ở vùng đang mọc dài ngay sau chóp, và rễ cong do tế bào phía trên mọc nhanh hơn phía dưới. Rễ đặt trong nước hoặc trên giấy ướt không bị kéo bởi sức nặng đáng kể. Biến thể cắt chóp rễ cho thấy khi mất nơi cảm nhận thì rễ uốn kém hẳn.
Có cần che tối hộp không, nếu không che thì sao?
Nên che. Một số rễ có phản ứng nhẹ với ánh sáng, và ánh sáng chiếu một phía có thể làm giấy khô không đều. Che tối giúp bạn chắc rằng hướng uốn chủ yếu do trọng lực. Chỉ mở ra trong thời gian ngắn để chụp ảnh.
Thí nghiệm này hợp với lớp mấy?
Phần quan sát bốn hạt xếp bốn hướng hợp với học sinh từ lớp 4. Phần xoay hộp và đo góc theo giờ hợp với lớp 7 trở lên. Phần giải thích lạp bột và auxin dùng cho học sinh lớp 11 hoặc học sinh giỏi muốn làm dự án.