ThucNghiem.comThực Nghiệm
Trái Đất và bầu trời

Mô hình pha Mặt Trăng bằng quả bóng và đèn: xoay một vòng thấy đủ tám pha

Cầm quả bóng trắng, đứng giữa phòng tối có một ngọn đèn và tự xoay một vòng: bạn sẽ thấy đủ tám pha Mặt Trăng và đo được góc ứng với từng pha.

Teenager standing in a dark bedroom holding a white foam ball on a stick at arm length toward a single lamp, ball half lit, silhouette from behind, cool blue shadows

Mặt Trăng không tự phát sáng: lúc nào cũng có một nửa được Mặt Trời chiếu sáng, và pha trăng chỉ là phần nửa sáng đó mà ta nhìn thấy từ Trái Đất. Khi Mặt Trăng đi một vòng quanh Trái Đất, góc giữa Mặt Trời, Trái Đất và Mặt Trăng thay đổi, nên phần sáng ta thấy lớn dần từ trăng non tới trăng tròn rồi nhỏ dần. Một chu kỳ trọn vẹn, gọi là tháng giao hội, dài trung bình khoảng 29,5 ngày.

Mô hình này cho bạn tự trải nghiệm điều đó bằng cơ thể mình: đầu bạn là Trái Đất, một quả bóng trắng cầm trên tay là Mặt Trăng, một ngọn đèn ở góc phòng là Mặt Trời. Chỉ cần xoay một vòng tại chỗ, bạn sẽ thấy đủ các pha. Phần sau của bài hướng dẫn đo góc cho từng pha và tính phần trăm bề mặt sáng, để biến trò chơi thành một thí nghiệm có số liệu.

Chuẩn bị dụng cụ và chỗ làm

Dụng cụ rất đơn giản, nhưng chọn đúng loại bóng và đèn quyết định mô hình có rõ hay không.

  • Một quả bóng màu trắng, mặt nhám: bóng xốp làm đồ thủ công, bóng bàn hoặc quả cam quấn giấy trắng. Mặt bóng láng sẽ loá, khó thấy ranh giới sáng – tối.
  • Một chiếc bút chì hoặc que đũa cắm vào bóng để cầm, giúp tay không che mất bóng.
  • Một ngọn đèn không chao, đặt ngang tầm đầu, ví dụ đèn bàn kê trên tủ. Đèn LED là tốt nhất vì không nóng.
  • Một phòng có thể làm tối: tắt hết đèn khác, kéo rèm. Phòng càng tối thì phần tối của quả bóng càng rõ.
  • Một thước đo góc lớn hoặc vòng tròn giấy vẽ sẵn trên sàn, chia 8 phần bằng nhau, để đánh dấu tám vị trí.
  • Sổ ghi chép và bút chì để vẽ hình dạng phần sáng ở mỗi vị trí.

An toàn: dọn trống khoảng sàn quanh chỗ đứng vì bạn sẽ xoay người trong bóng tối. Với trẻ nhỏ, người lớn đứng cạnh, và không xoay nhanh tới mức chóng mặt. Đèn không được chiếu thẳng vào mắt; nếu thấy chói, hạ thấp đèn hoặc đứng xa hơn.

Các bước tự quay một vòng

Đứng cách đèn khoảng 2 mét. Cầm que, duỗi thẳng tay về phía trước, quả bóng cao hơn đầu một chút để đầu không che ánh đèn chiếu lên bóng. Bạn chỉ xoay người tại chỗ, ngược chiều kim đồng hồ khi nhìn từ trên xuống — đó cũng là chiều Mặt Trăng quay quanh Trái Đất khi nhìn từ phía cực Bắc.

  1. Vị trí 1 — quay mặt về phía đèn, quả bóng nằm giữa mắt và đèn. Phần bóng hướng về bạn hoàn toàn tối: đó là trăng non, ngày Mặt Trăng gần như cùng hướng với Mặt Trời.
  2. Vị trí 2 — xoay người sang trái 45 độ. Một mảnh sáng mỏng hình lưỡi liềm xuất hiện ở mép bóng phía gần đèn: trăng lưỡi liềm đầu tháng.
  3. Vị trí 3 — xoay tổng cộng 90 độ, đèn ở bên phải bạn. Một nửa mặt bóng mà bạn thấy được chiếu sáng: trăng thượng huyền.
  4. Vị trí 4 — xoay 135 độ. Phần sáng lớn hơn một nửa, phồng ra: trăng khuyết đầu tháng đang to dần, còn gọi là trăng gần tròn.
  5. Vị trí 5 — xoay 180 độ, đèn ở sau lưng. Nâng bóng cao hơn đầu một chút để bóng đầu không che, cả mặt bóng sáng: trăng tròn.
  6. Vị trí 6, 7, 8 — tiếp tục xoay qua 225, 270 và 315 độ. Phần sáng nhỏ dần nhưng giờ nằm ở phía ngược lại: trăng khuyết cuối tháng, trăng hạ huyền, trăng lưỡi liềm cuối tháng.
  7. Ở mỗi vị trí, dừng lại đủ lâu để vẽ hình phần sáng vào sổ, ghi góc xoay và tên pha.

Nếu ở vị trí 5 mà đầu bạn che mất ánh đèn, quả bóng tối sầm lại: bạn vừa tạo ra một nguyệt thực trong mô hình. Ngoài thực tế, quỹ đạo Mặt Trăng nghiêng khoảng 5 độ so với mặt phẳng quỹ đạo Trái Đất, nên phần lớn các tháng Mặt Trăng đi lệch phía trên hoặc phía dưới bóng Trái Đất, và nguyệt thực chỉ xảy ra vài lần một năm. Việc nâng bóng cao hơn đầu chính là mô phỏng độ nghiêng ấy.

Đo phần trăm bề mặt sáng theo góc

Phần trăm bề mặt Mặt Trăng ta thấy được chiếu sáng phụ thuộc vào góc giữa hướng nhìn tới Mặt Trời và hướng nhìn tới Mặt Trăng. Gọi góc đó là góc lệch. Công thức gần đúng: phần sáng bằng (1 − cos góc lệch) chia 2. Bảng dưới so sánh lý thuyết với ước lượng bằng mắt của một nhóm học sinh (số liệu giả định).

Vị tríGóc lệchPhần sáng theo công thứcƯớc lượng bằng mắt (giả định)Tên pha
10 độ0%0%Trăng non
245 độkhoảng 15%20%Lưỡi liềm đầu tháng
390 độ50%50%Thượng huyền
4135 độkhoảng 85%80%Trăng khuyết to dần
5180 độ100%100%Trăng tròn
7270 độ50%45%Hạ huyền

Cách ước lượng bằng mắt: vẽ một hình tròn trên giấy kẻ ô, tô phần sáng theo hình đã quan sát, rồi đếm số ô được tô chia cho tổng số ô trong hình tròn. Mắt người thường đánh giá cao các mảnh lưỡi liềm mỏng vì viền sáng nổi bật trên nền tối, nên ước lượng ở vị trí 2 hay bị lớn hơn lý thuyết.

Từ góc lệch có thể suy ra ngày trong tuần trăng: Mặt Trăng tiến thêm khoảng 360 chia 29,5, tức chừng 12 độ mỗi ngày so với Mặt Trời. Góc 90 độ ứng với khoảng ngày thứ 7 – 8 sau trăng non, góc 180 độ ứng với khoảng ngày thứ 15.

Vì sao trăng sáng bên phải rồi bên trái

Phần sáng luôn quay về phía Mặt Trời. Trong mô hình, mép sáng của quả bóng luôn nằm ở phía ngọn đèn. Ngoài trời cũng vậy: trăng lưỡi liềm buổi chiều tối có phần sáng hướng về phía tây, nơi Mặt Trời vừa lặn; trăng lưỡi liềm cuối tháng nhìn thấy lúc gần sáng có phần sáng hướng về phía đông, nơi Mặt Trời sắp mọc.

Ở Việt Nam, trăng lưỡi liềm thường nằm ngửa như chiếc thuyền. Ở các nước vĩ độ cao, trăng đầu tháng thường sáng ở bên phải, gần như dựng đứng. Ở vĩ độ thấp như nước ta, Mặt Trời lặn gần như thẳng xuống dưới đường chân trời, nên phần sáng của mảnh trăng mới hướng xuống dưới, mảnh trăng trông như chiếc thuyền nằm ngửa. Mô hình có thể cho thấy điều này nếu bạn hạ đèn thấp hơn quả bóng.

Pha trăng không phải do bóng Trái Đất. Đây là hiểu lầm hay gặp nhất. Ở vị trí 3 hay 7 của mô hình, đầu bạn không hề che quả bóng, vậy mà quả bóng vẫn tối một nửa. Phần tối đơn giản là nửa không được chiếu sáng của Mặt Trăng. Bóng Trái Đất chỉ phủ lên Mặt Trăng khi có nguyệt thực, và chỉ xảy ra lúc trăng tròn.

Mặt Trăng luôn quay một mặt về Trái Đất. Trong mô hình, nếu bạn dán một chấm đen lên quả bóng ở phía mặt mình, khi xoay người một vòng thì chấm đen luôn hướng về bạn. Nghĩa là quả bóng cũng đã tự xoay đúng một vòng so với căn phòng. Mặt Trăng thật cũng tự quay một vòng trong đúng thời gian đi một vòng quanh Trái Đất.

Hai con số 27,3 và 29,5 ngày khác nhau ở đâu

Nếu tra tài liệu, bạn sẽ gặp hai chu kỳ của Mặt Trăng. Chu kỳ khoảng 27,3 ngày là thời gian Mặt Trăng quay đủ một vòng quanh Trái Đất so với các ngôi sao xa, gọi là tháng thiên văn. Chu kỳ khoảng 29,5 ngày là thời gian để lặp lại cùng một pha, gọi là tháng giao hội. Pha trăng ta nhìn thấy đi theo con số thứ hai.

Mô hình trong phòng có thể giải thích chênh lệch này nếu bạn thêm một bước. Đặt ngọn đèn cố định, và thay vì đứng tại chỗ, hãy vừa xoay người một vòng vừa bước chậm theo một cung tròn lớn quanh đèn, như Trái Đất đi trên quỹ đạo. Khi bạn đã xoay đủ 360 độ so với căn phòng, hướng tới đèn đã đổi đi một chút, nên quả bóng chưa trở lại đúng vị trí trăng non. Bạn phải xoay thêm một đoạn nữa. Trong gần một tháng, Trái Đất đi được khoảng 27 – 29 độ trên quỹ đạo, và Mặt Trăng cần thêm khoảng hai ngày để bù lại góc đó.

Âm lịch Việt Nam dựa vào tháng giao hội, nên mỗi tháng âm có 29 hoặc 30 ngày. Ngày mùng một là ngày có trăng non, và trăng tròn thường rơi vào ngày 14, 15 hoặc 16 âm lịch, không cố định đúng ngày rằm. Học sinh có thể ghi ngày âm lịch kèm hình vẽ pha trăng quan sát được để tự kiểm điều này.

Nguồn sai số và cách làm mô hình rõ hơn

Khi mô hình cho hình ảnh khó nhìn, nguyên nhân thường nằm ở một trong các điểm dưới đây.

  • Phòng chưa đủ tối. Ánh sáng lọt từ khe cửa hoặc màn hình điện thoại làm phần tối của quả bóng sáng lờ mờ, khó thấy ranh giới. Che khe cửa bằng khăn, úp điện thoại xuống.
  • Đèn quá gần. Đèn đặt gần, chùm sáng toả rộng, mép sáng trên bóng không sắc. Đứng cách 2 – 3 mét sẽ tốt hơn.
  • Quả bóng quá nhỏ hoặc quá xa mắt. Bóng bàn đường kính 4 cm cầm cách mắt 60 cm vẫn thấy rõ; bóng nhỏ hơn thì khó vẽ hình.
  • Đầu che bóng ở vị trí 5. Nâng tay cao hơn một chút. Ghi chú hiện tượng này lại vì nó mở ra câu hỏi về nguyệt thực.
  • Ước lượng phần sáng bằng mắt. Có thể chụp ảnh quả bóng ở mỗi vị trí bằng điện thoại, giữ cùng khoảng cách, rồi đếm điểm ảnh sáng hoặc in ra đếm ô. Cách này giảm sai số chủ quan.
  • Góc xoay không đều. Vẽ vòng tròn chia tám phần trên sàn và đứng đúng tâm, mũi chân chỉ vào vạch.

Mô hình phóng to khoảng cách rất sai tỉ lệ: Mặt Trăng thật cách Trái Đất khoảng 30 lần đường kính Trái Đất. Nếu đầu bạn là Trái Đất, quả bóng cỡ quả cam nhỏ phải cầm cách xa khoảng 6 – 7 mét. Có thể nêu điều này trong phần hạn chế của báo cáo.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao ban ngày đôi khi vẫn nhìn thấy Mặt Trăng?

Mặt Trăng ở trên đường chân trời khoảng nửa ngày, bất kể ngày hay đêm. Quanh các pha thượng huyền và hạ huyền, Mặt Trăng cách Mặt Trời khoảng 90 độ trên bầu trời và đủ sáng để thấy rõ trên nền trời xanh, nên ta hay thấy trăng vào buổi chiều hoặc buổi sáng.

Mô hình này phù hợp với học sinh lớp mấy?

Học sinh lớp 4, lớp 5 làm được phần xoay người và vẽ hình. Phần đo góc lệch và dùng công thức phần trăm sáng hợp với học sinh từ lớp 8, lớp 9 đã quen với cosin. Giáo viên có thể cho cả lớp đứng thành vòng tròn quanh một bóng đèn để làm cùng lúc.

Trăng non có nhìn thấy được không?

Gần như không. Lúc trăng non, nửa sáng của Mặt Trăng quay về phía Mặt Trời, phía hướng về ta là nửa tối, và Mặt Trăng lại ở gần Mặt Trời trên bầu trời nên bị ánh nắng lấn át. Một hai ngày sau mới thấy mảnh lưỡi liềm rất mảnh ở phía tây, ngay sau hoàng hôn.

Vì sao không làm mô hình này bằng Mặt Trời thật ngoài sân?

Có thể cầm quả bóng ngoài sân lúc trời nắng và Mặt Trăng đang hiện trên trời để so hai bên, nhưng việc này dễ khiến trẻ ngước nhìn về phía Mặt Trời. Không bao giờ nhìn thẳng Mặt Trời, kể cả qua kính râm. Trong nhà với đèn LED an toàn hơn và chủ động được thời gian.

Phần tối của trăng lưỡi liềm đôi khi vẫn mờ mờ là vì sao?

Đó là ánh sáng từ Trái Đất. Mặt Trời chiếu lên Trái Đất, mây và biển phản xạ một phần ánh sáng ra không gian, rọi lên nửa tối của Mặt Trăng. Hiện tượng này rõ nhất vài ngày quanh trăng non, khi từ Mặt Trăng nhìn về, Trái Đất gần như tròn đầy và sáng nhất.

Có nên dùng ứng dụng mô phỏng thay cho mô hình thật?

Ứng dụng mô phỏng giúp xem nhanh pha trăng của bất kỳ ngày nào, rất hữu ích để kiểm tra. Nhưng mô hình bằng cơ thể giúp học sinh cảm nhận được vị trí tương đối của ba thiên thể, điều mà màn hình phẳng khó truyền đạt. Cách tốt là làm mô hình trước, rồi dùng ứng dụng để đối chiếu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138