Trái Đất có mùa vì trục quay nghiêng khoảng 23,4 độ so với phương vuông góc với mặt phẳng quỹ đạo, chứ không phải vì lúc gần lúc xa Mặt Trời. Nhờ độ nghiêng đó, trong nửa năm mỗi bán cầu ngả về phía Mặt Trời: ánh nắng chiếu dốc hơn, dồn vào một diện tích nhỏ hơn, và ngày dài hơn đêm. Nửa năm còn lại thì ngược lại.
Mô hình trong bài dùng một chiếc đèn bàn làm Mặt Trời, một quả cam xiên que làm Trái Đất và một tờ giấy kẻ ô để đo. Bạn sẽ làm hai phép đo: diện tích vệt sáng khi đèn chiếu thẳng và chiếu xiên, và tỉ lệ phần sáng – tối trên vòng vĩ tuyến của Hà Nội khi quả cam ở bốn vị trí trong năm. Cả bài làm trong khoảng 45 phút, hợp với nội dung Trái Đất – bầu trời của môn Khoa học tự nhiên ở bậc THCS và phần Địa lí tự nhiên ở các lớp tương ứng.
Dụng cụ và lưu ý an toàn
Mọi thứ đều có sẵn trong nhà. Điều duy nhất cần để ý là nguồn sáng: đèn sợi đốt hoặc đèn halogen nóng rất nhanh, nên dùng đèn LED nếu có và để người lớn chỉnh đèn.
- Một đèn bàn bóng LED không chao, hoặc đèn pin có chùm sáng tròn; tránh bóng sợi đốt vì nóng bỏng tay sau vài phút.
- Một quả cam hoặc quả bưởi nhỏ, một que xiên tre dài để làm trục quay. Người lớn xiên que vì đầu que nhọn.
- Một thước đo góc, một bút dạ, vài tờ giấy kẻ ô 1 cm (giấy kẻ ô vở toán cũng được).
- Hai cuốn sách dày để kê đèn pin, một tấm bìa cứng để làm mặt phẳng nghiêng.
- Phòng tối vừa phải: kéo rèm, tắt đèn trần. Không cần tối hoàn toàn, chỉ cần thấy rõ mép vệt sáng.
- Không chiếu đèn pin vào mắt người khác, và tuyệt đối không dùng Mặt Trời thật làm nguồn sáng cho các phép đo nhìn vào vệt sáng — không nhìn thẳng Mặt Trời, kể cả qua kính râm.
Trước khi bắt đầu, vẽ lên quả cam bằng bút dạ: một vòng quanh giữa quả làm xích đạo, một vòng nhỏ hơn ở phía trên làm vĩ tuyến khoảng 21 độ Bắc, ứng với Hà Nội, và một chấm nhỏ trên vòng đó. Nếu nhà bạn ở Thành phố Hồ Chí Minh hay Cần Thơ, vẽ thêm vòng gần xích đạo hơn, ở khoảng 10 độ Bắc, để so sánh hai nơi.
Phép đo thứ nhất: cùng một chùm sáng, chiếu thẳng và chiếu xiên
Phép đo này trả lời câu hỏi: vì sao nắng xiên thì yếu hơn nắng chiếu thẳng, dù cùng một Mặt Trời. Biến độc lập là góc chiếu, biến phụ thuộc là diện tích vệt sáng, biến kiểm soát là khoảng cách từ đèn tới giấy.
- Đặt đèn pin nằm ngang trên chồng sách, đầu đèn cách tấm bìa đúng 30 cm. Đo khoảng cách bằng thước và giữ nguyên suốt thí nghiệm.
- Dựng tấm bìa thẳng đứng, vuông góc với chùm sáng, kẹp tờ giấy kẻ ô lên. Lúc này góc giữa tia sáng và mặt giấy là 90 độ.
- Dùng bút chì viền theo mép vệt sáng, rồi đếm số ô nằm trọn trong vệt; ô bị cắt quá nửa thì tính một ô, dưới nửa thì bỏ.
- Nghiêng tấm bìa sao cho góc giữa tia sáng và mặt giấy là 60 độ, rồi 45 độ, rồi 30 độ. Mỗi góc thay một tờ giấy mới, viền và đếm như trên.
- Lặp lại cả bốn góc thêm hai lần, mỗi lần một người khác viền, rồi lấy trung bình. Hai người viền cùng một vệt thường lệch nhau một vài ô.
- Ở mỗi góc, nếu có nhiệt kế điện tử loại cắm, có thể đặt đầu đo vào giữa vệt sáng trong 5 phút để xem nhiệt độ tăng bao nhiêu. Với đèn LED, mức tăng thường rất nhỏ, nên phép đo nhiệt chỉ là phần thêm.
Khi đếm ô, các bạn nhỏ hay đếm lẫn phần viền mờ. Hãy thống nhất trước: chỉ viền phần sáng rõ, bỏ phần quầng mờ bên ngoài. Quy ước này chính là một cách kiểm soát sai số.
Số liệu mẫu (giả định) và cách tự tính lại
Bảng dưới là số liệu mẫu giả định của một nhóm học sinh. Cột cuối là số ô lý thuyết, tính bằng cách lấy số ô khi chiếu thẳng chia cho sin của góc chiếu. Bạn nên tự bấm máy tính để kiểm lại.
| Góc giữa tia sáng và mặt giấy | Số ô đếm được (trung bình 3 lần) | Sin của góc | Số ô lý thuyết |
|---|---|---|---|
| 90 độ | 12 | 1,00 | 12 |
| 60 độ | 14 | 0,87 | khoảng 13,9 |
| 45 độ | 17 | 0,71 | khoảng 17,0 |
| 30 độ | 24 | 0,50 | 24 |
Cùng một lượng ánh sáng, khi trải ra 24 ô thay vì 12 ô thì mỗi ô chỉ nhận một nửa năng lượng. Đó là lý do nắng lúc 7 giờ sáng dịu hơn nắng giữa trưa, và nắng giữa trưa tháng Mười Hai ở miền Bắc dịu hơn nắng giữa trưa tháng Sáu.
Để nối với Trái Đất thật, hãy tính độ cao Mặt Trời giữa trưa. Ở Hà Nội, vĩ độ khoảng 21 độ Bắc, ngày Hạ chí Mặt Trời giữa trưa cao khoảng 90 − (23,4 − 21) ≈ 87,6 độ, gần như đỉnh đầu; ngày Đông chí chỉ còn khoảng 90 − (21 + 23,4) ≈ 45,6 độ. Theo bảng trên, nắng 45 độ trải rộng gần gấp rưỡi nắng chiếu thẳng. Ở Thành phố Hồ Chí Minh, vĩ độ khoảng 10,8 độ Bắc, con số tương ứng là khoảng 77,4 độ và 55,8 độ, chênh nhau ít hơn — một phần lý do miền Nam không có mùa đông lạnh.
Phép đo thứ hai: quả cam ở bốn vị trí trong năm
Phép đo này cho thấy độ nghiêng làm ngày dài ngắn khác nhau. Điều kiện quan trọng nhất: trục que xiên luôn nghiêng cùng một góc và cùng một hướng trong phòng, dù quả cam đi tới đâu quanh đèn.
- Đặt đèn bàn ở giữa bàn, tháo chao nếu được để đèn chiếu sáng đều mọi phía. Đèn là Mặt Trời.
- Dùng thước đo góc chỉnh que xiên nghiêng 23,4 độ so với phương thẳng đứng (làm tròn 23 độ là đủ). Chọn một bức tường làm mốc, đầu trên của que luôn chỉ về phía bức tường đó.
- Vị trí Hạ chí: đặt quả cam ở phía đèn sao cho đầu trên của que nghiêng về phía đèn. Vị trí Đông chí: đi vòng sang phía đối diện, que vẫn chỉ về bức tường cũ, nên lúc này đầu trên ngả ra xa đèn.
- Hai vị trí Xuân phân và Thu phân nằm ở giữa, khi que nghiêng sang ngang so với hướng nhìn tới đèn.
- Ở mỗi vị trí, quan sát vòng vĩ tuyến 21 độ: phần nào nằm trong vùng sáng, phần nào trong vùng tối. Dùng một sợi chỉ quấn quanh vòng, đánh dấu hai điểm ranh giới sáng – tối, rồi đo chiều dài phần sáng và phần tối bằng thước.
- Đổi tỉ lệ phần sáng ra giờ: lấy chiều dài phần sáng chia cho cả vòng, nhân với 24 giờ.
Với một quả cam nhỏ và ranh giới sáng – tối hơi nhoè, kết quả mô hình chỉ gần đúng. Số liệu mẫu giả định của một nhóm: vị trí Hạ chí, phần sáng chiếm khoảng 55% vòng, tức chừng 13 giờ; vị trí Đông chí khoảng 45%, chừng 11 giờ; hai vị trí phân điểm khoảng 50%. Ngoài thực tế, ngày dài nhất ở Hà Nội khoảng 13 giờ 20 phút và ngày ngắn nhất khoảng 10 giờ 50 phút; ở Thành phố Hồ Chí Minh hai con số này gần nhau hơn, chênh khoảng một giờ.
Giải thích khoa học: độ nghiêng làm hai việc cùng lúc
Đổi góc chiếu của nắng. Khi bán cầu Bắc ngả về phía Mặt Trời, tia nắng giữa trưa tới mặt đất dốc hơn, mỗi mét vuông nhận nhiều năng lượng hơn. Phép đo thứ nhất cho thấy đúng điều này: góc nhỏ thì vệt sáng loang rộng, năng lượng bị chia mỏng ra.
Đổi độ dài ngày. Cũng trong nửa năm đó, vòng vĩ tuyến của bạn có phần nằm trong vùng sáng dài hơn phần trong vùng tối, nên ngày dài hơn đêm. Mặt đất được sưởi lâu hơn và có ít thời gian toả nhiệt về đêm hơn. Hai tác động cộng lại tạo ra mùa nóng.
Khoảng cách tới Mặt Trời gần như không góp phần. Quỹ đạo Trái Đất gần tròn. Trái Đất ở gần Mặt Trời nhất vào khoảng đầu tháng Một, đúng lúc bán cầu Bắc đang mùa đông. Nếu khoảng cách quyết định mùa thì cả hai bán cầu phải nóng lạnh cùng lúc, nhưng thực tế khi Việt Nam vào đông thì Úc đang mùa hè.
Càng gần xích đạo, mùa càng ít rõ. Ở vĩ độ thấp, góc nắng giữa trưa quanh năm đều lớn và ngày đêm gần bằng nhau. Vì vậy miền Nam nước ta phân mùa chủ yếu theo mưa và khô, do gió mùa quyết định, còn miền Bắc mới có mùa đông lạnh rõ rệt, một phần nhờ không khí lạnh tràn xuống từ phía bắc.
Mùa nóng nhất đến sau Hạ chí. Ngày Hạ chí là ngày nhận nắng nhiều nhất, nhưng biển và đất cần thời gian để ấm lên, nên ở miền Bắc những tuần nóng nhất thường rơi vào sau đó. Đây là một điểm mô hình đèn và quả cam không thể hiện được, và là câu hỏi hay để học sinh tự tìm hiểu thêm.
Nguồn sai số và cách giảm
Kết quả của mô hình lệch so với lý thuyết vài phần trăm là bình thường. Điều đáng giá là biết vì sao lệch.
- Viền vệt sáng không đều. Mép vệt sáng của đèn pin luôn nhoè. Giảm bằng cách thống nhất quy ước viền, cho ba người viền độc lập rồi lấy trung bình.
- Chùm sáng đèn pin không song song. Tia sáng từ đèn pin toả ra hình nón, khác với tia nắng gần như song song. Đặt đèn xa hơn, ví dụ 50 cm, sẽ gần với thực tế hơn nhưng vệt sáng mờ hơn; đó là một sự đánh đổi.
- Góc nghiêng đo không chuẩn. Dùng thước đo góc đặt sát tấm bìa, hoặc dùng ứng dụng đo độ nghiêng trên điện thoại áp lên tấm bìa.
- Que xiên đổi hướng giữa các vị trí. Đây là lỗi phổ biến nhất ở phép đo thứ hai, làm hỏng cả ý tưởng mô hình. Dán một mũi tên giấy trên bàn chỉ về bức tường mốc để luôn kiểm lại.
- Quả cam không tròn đều. Quả bóng nhựa hoặc quả bóng bàn cho kết quả đẹp hơn, nhưng khó xiên que; có thể dán que bằng băng dính.
- Ánh sáng phản xạ từ tường. Phòng sơn màu sáng làm phần tối của quả cam bớt tối. Kéo rèm sẫm màu hoặc làm ở góc phòng ít tường trắng.
Trong báo cáo, hãy ghi rõ những sai số này thay vì sửa số cho đẹp. Một bảng số liệu lệch nhưng trung thực có giá trị hơn một bảng khớp hoàn toàn với lý thuyết.
Biến thể để thành dự án nhỏ
Khi đã nắm mô hình cơ bản, có thể mở rộng theo những hướng sau, mỗi hướng đủ cho một dự án một – hai tuần.
- Đổi góc nghiêng của trục: thử 0 độ và 45 độ, rồi lặp lại phép đo độ dài ngày ở vĩ tuyến 21 độ. Câu hỏi: nếu trục không nghiêng thì Trái Đất còn mùa không?
- So sánh ba vĩ độ trên cùng quả cam: gần xích đạo, 21 độ Bắc và khoảng 60 độ Bắc, để thấy chênh lệch ngày dài – ngắn tăng dần khi đi về cực.
- Đo bóng thật ngoài sân: mỗi tháng một lần, cắm một que thẳng đứng và đo bóng lúc giữa trưa. Bóng ngắn nhất vào mùa hè, dài nhất vào mùa đông — dữ liệu thật để đối chiếu với mô hình.
- Tra giờ Mặt Trời mọc, lặn trong ứng dụng thời tiết của điện thoại mỗi tuần, vẽ đồ thị độ dài ngày theo tháng, rồi so với kết quả mô hình.
- Đo nhiệt độ của hai tấm bìa sẫm màu dưới đèn sợi đốt (cần người lớn) đặt ở góc 90 độ và 30 độ, ghi mỗi phút trong 10 phút.
Mỗi hướng đều nên có một câu hỏi rõ, một biến độc lập duy nhất và bảng số liệu. Đừng gộp ba câu hỏi vào một dự án; làm sâu một câu tốt hơn làm nông ba câu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chọn góc 23,4 độ mà không làm tròn 23 hay 24 độ?
Độ nghiêng trục Trái Đất hiện nay khoảng 23,44 độ và thay đổi rất chậm theo chu kỳ hàng chục nghìn năm. Trong mô hình bằng tay, 23 hay 24 độ đều được, vì sai số khi chỉnh que bằng thước đo góc đã lớn hơn một độ. Quan trọng là giữ cố định góc đó ở cả bốn vị trí.
Có cần làm trong phòng tối hoàn toàn không?
Không cần. Phòng hơi tối là đủ để thấy mép vệt sáng và ranh giới sáng – tối trên quả cam. Tối hoàn toàn còn làm trẻ khó thao tác với thước và dễ vấp ngã. Kéo rèm, tắt đèn trần, giữ một đèn ngủ nhỏ ở góc phòng là hợp lý.
Học sinh tiểu học có làm được mô hình này không?
Phần chiếu đèn pin lên giấy và đếm ô làm được từ lớp 4, lớp 5, có người lớn giúp chỉnh góc. Phần đổi tỉ lệ ra giờ và tính sin của góc phù hợp hơn với học sinh từ lớp 6 trở lên. Với các bạn nhỏ, chỉ cần so sánh vệt sáng to – nhỏ là đủ hiểu ý chính.
Ở xích đạo thì mô hình cho kết quả thế nào?
Trên vòng xích đạo của quả cam, phần sáng và phần tối luôn gần bằng nhau ở cả bốn vị trí, nghĩa là ngày đêm gần như bằng nhau quanh năm. Góc nắng giữa trưa cũng luôn lớn. Vì vậy các nước sát xích đạo hầu như không có mùa nóng lạnh, mà phân mùa theo mưa.
Có thể dùng quả địa cầu thay quả cam không?
Được, và kết quả đẹp hơn vì quả địa cầu đã nghiêng sẵn khoảng 23,5 độ và có vẽ vĩ tuyến. Lưu ý chân đế quả địa cầu phải xoay theo đúng hướng cũ ở mỗi vị trí. Quả cam có ưu điểm là học sinh tự tay xiên, tự chỉnh góc nên hiểu rõ vì sao phải giữ trục cố định.
Kết quả trái với lý thuyết thì có phải làm sai không?
Chưa chắc. Hãy kiểm lại ba thứ: khoảng cách đèn có giữ nguyên không, góc nghiêng có đo đúng không, que có đổi hướng giữa các vị trí không. Nếu đã kiểm mà vẫn lệch, hãy ghi lại và nêu giả thuyết vì sao lệch. Đó vẫn là một kết quả thí nghiệm có giá trị.