Đồng hồ mặt trời đơn giản và chính xác nhất để tự làm là loại xích đạo: một đĩa bìa có kim que xuyên qua tâm, kim chỉ về hướng bắc và nghiêng so với mặt đất đúng bằng vĩ độ nơi bạn đứng. Khi đặt đúng, bóng kim quay đều 15 độ mỗi giờ trên mặt đĩa, nên chỉ cần chia đĩa thành 24 phần bằng nhau là đọc được giờ.
Nhưng giờ đồng hồ mặt trời chỉ hiếm khi trùng với giờ trên điện thoại. Ở Thành phố Hồ Chí Minh vào giữa tháng Mười Một, đồng hồ mặt trời chạy nhanh hơn chừng 22 phút. Bài này hướng dẫn làm, đặt đúng hướng, đọc giờ, rồi tính được chính xác vì sao có độ lệch đó từ kinh độ và một hiệu ứng thiên văn có tên phương trình thời gian.
Dụng cụ cần có và an toàn
Toàn bộ dụng cụ rẻ và có sẵn. Làm việc ngoài sân giữa trưa nắng nên chú ý sức khoẻ.
- Một tấm bìa các-tông cứng, cắt hình tròn đường kính khoảng 20 cm. Người lớn cắt nếu dùng dao rọc giấy.
- Một que xiên tre hoặc đũa thẳng dài khoảng 30 cm làm kim. Que phải thẳng tuyệt đối; que cong cho bóng lệch.
- Thước đo góc, compa hoặc một chiếc đĩa để vẽ hình tròn, bút dạ và bút chì.
- Một khối đất nặn hoặc một hộp giấy để làm đế giữ đĩa nghiêng cố định.
- La bàn hoặc ứng dụng la bàn trên điện thoại; nếu không có, tìm hướng bắc bằng bóng que như hướng dẫn bên dưới.
- Mũ, nước uống và chỗ có bóng râm gần đó để nghỉ. Làm phần đọc giờ ngắn gọn, không ngồi phơi nắng liên tục hàng giờ.
An toàn quan trọng nhất: không nhìn thẳng lên Mặt Trời để kiểm tra kim đã chỉ đúng chưa, kể cả qua kính râm hay qua phim chụp. Mọi việc kiểm tra đều làm bằng cách nhìn bóng của kim trên mặt đĩa, không bao giờ nhìn nguồn sáng.
Các bước làm mặt đĩa và đặt kim
Đồng hồ xích đạo có mặt đĩa song song với mặt phẳng xích đạo Trái Đất, còn kim song song với trục Trái Đất.
- Vẽ hình tròn trên bìa, đánh dấu tâm. Dùng thước đo góc chia hình tròn thành 24 phần, mỗi phần 15 độ, kẻ các tia từ tâm ra mép.
- Chọn một tia làm vạch 12 giờ. Đánh số các vạch còn lại: trên mặt trên của đĩa, số tăng theo chiều kim đồng hồ khi nhìn thẳng vào mặt đó; 6 giờ và 18 giờ nằm ở hai đầu đường kính vuông góc với vạch 12.
- Dùng kim ghim xuyên qua bìa tại đầu mỗi vạch để in vị trí sang mặt dưới, rồi kẻ và đánh số mặt dưới. Ở mặt dưới, số tăng ngược chiều kim đồng hồ khi nhìn thẳng vào mặt đó. Cần cả hai mặt vì từ khoảng 20/3 tới 23/9 nắng chiếu lên mặt trên, nửa năm còn lại nắng chiếu lên mặt dưới.
- Xuyên que tre qua tâm đĩa, vuông góc với mặt đĩa, hai phía nhô ra đều nhau. Cố định bằng một ít băng dính hoặc keo.
- Đặt cả bộ lên mặt phẳng nằm ngang. Xoay sao cho đầu trên của kim chỉ về hướng bắc, vạch 12 nằm ở điểm thấp nhất của đĩa.
- Chỉnh góc giữa kim và mặt đất bằng đúng vĩ độ nơi bạn đứng, rồi cố định bằng đất nặn: Hà Nội khoảng 21 độ, Huế khoảng 16,5 độ, Đà Nẵng khoảng 16 độ, Thành phố Hồ Chí Minh khoảng 10,8 độ, Cần Thơ khoảng 10 độ. Tra vĩ độ chính xác của nơi mình trên bản đồ điện thoại.
Để kiểm mặt bằng, đặt một cốc nước lên tấm ván làm đế, mặt nước phải song song với mép cốc. Ứng dụng đo độ nghiêng trên điện thoại cũng làm được việc này.
Tìm hướng bắc thật mà không cần la bàn
La bàn chỉ hướng bắc từ, còn đồng hồ mặt trời cần hướng bắc thật, tức hướng về cực Bắc địa lý. Ở Việt Nam hiện nay hai hướng này lệch nhau rất ít, cỡ một độ trở xuống, nên la bàn điện thoại dùng được nếu bạn tránh xa vật bằng sắt, loa và nam châm. Tuy vậy, có một cách cổ xưa và đẹp hơn để tìm hướng bắc thật chỉ bằng một chiếc que.
Buổi sáng khoảng 9 – 10 giờ, cắm một que thẳng đứng trên nền phẳng. Buộc một sợi dây vào chân que, đầu kia buộc phấn, vẽ một vòng tròn có bán kính bằng đúng chiều dài bóng que lúc đó, đánh dấu điểm đầu bóng. Đến chiều, bóng que ngắn lại rồi dài ra. Khi đầu bóng chạm lại đúng vòng tròn đó, đánh dấu điểm thứ hai. Nối hai điểm, rồi kẻ đường thẳng từ chân que tới trung điểm của đoạn nối: đó là đường bắc – nam thật. Đầu đường nằm về phía bóng chỉ là hướng bắc, trừ những tuần quanh tháng Sáu khi Mặt Trời giữa trưa có thể nằm lệch về phía bắc; ở miền Nam khoảng thời gian đó kéo dài hơn.
Phương pháp này dựa trên tính đối xứng của đường đi của Mặt Trời qua buổi trưa: hai thời điểm có cùng độ dài bóng nằm cách đều giữa trưa thật. Đây cũng là một thí nghiệm nhỏ có thể ghi số liệu: chiều dài bóng theo giờ, vẽ đồ thị và tìm điểm thấp nhất.
Vì sao đồng hồ mặt trời lệch giờ điện thoại: hai hiệu chỉnh
Giờ trên điện thoại là giờ múi UTC+7, tính theo kinh tuyến 105 độ Đông. Đồng hồ mặt trời chỉ giờ mặt trời thật tại chỗ bạn đứng. Có hai lý do khiến hai giờ này lệch nhau, cộng dồn lại.
| Hiệu chỉnh | Nguyên nhân | Giá trị ví dụ |
|---|---|---|
| Kinh độ | Mỗi độ kinh về phía đông của kinh tuyến 105 thì Mặt Trời tới giữa trưa sớm hơn 4 phút | Hà Nội (105,85°Đ) sớm khoảng 3,4 phút; Thành phố Hồ Chí Minh (106,7°Đ) khoảng 6,8 phút; Đà Nẵng (108,2°Đ) khoảng 12,8 phút |
| Phương trình thời gian | Quỹ đạo Trái Đất hình elip và trục nghiêng làm ngày mặt trời thật dài ngắn khác nhau trong năm | Đầu tháng Mười Một đồng hồ mặt trời nhanh khoảng 16 phút; giữa tháng Hai chậm khoảng 14 phút; gần bằng 0 vào giữa tháng Tư, giữa tháng Sáu, đầu tháng Chín và cuối tháng Mười Hai |
| Cộng lại (ví dụ) | Giờ đồng hồ = giờ đồng hồ mặt trời − hiệu chỉnh kinh độ − phương trình thời gian | Đà Nẵng ngày 16/11: đồng hồ mặt trời chỉ 12 giờ thì điện thoại khoảng 12:00 − 12,8 − 15,3 ≈ 11 giờ 32 |
Giá trị phương trình thời gian ngày 16/11 dùng trong ví dụ là khoảng 15,3 phút; với ngày khác, bạn tra bảng trong sách thiên văn phổ thông hoặc tính theo công thức gần đúng. Điều cần nắm là dấu: khi phương trình thời gian dương, đồng hồ mặt trời chạy nhanh hơn giờ trung bình.
Với học sinh THCS, chỉ cần dùng hiệu chỉnh kinh độ đã đủ ý nghĩa. Phần phương trình thời gian hợp với học sinh THPT hoặc những bạn thích thiên văn.
Số liệu mẫu (giả định) một buổi đọc giờ
Một nhóm học sinh ở Thành phố Hồ Chí Minh đọc đồng hồ mặt trời của mình vào một ngày giữa tháng Mười Một và so với giờ điện thoại. Theo tính toán, độ lệch lý thuyết là khoảng 6,8 + 15,3 ≈ 22 phút.
| Giờ điện thoại | Đồng hồ mặt trời chỉ | Chênh lệch (phút) |
|---|---|---|
| 9:00 | 9:20 | +20 |
| 10:30 | 10:55 | +25 |
| 12:00 | 12:20 | +20 |
| 14:00 | 14:25 | +25 |
| 15:30 | 15:50 | +20 |
Trung bình chênh lệch là 22 phút, khớp với lý thuyết. Từng lần đọc lệch 2 – 3 phút do mép bóng nhoè và vạch chia chỉ có 15 độ một giờ, mỗi độ ứng với 4 phút. Nếu chênh lệch tăng hoặc giảm đều theo giờ trong ngày, nhiều khả năng kim chưa đặt đúng góc vĩ độ hoặc chưa chỉ đúng hướng bắc; đó là gợi ý để chỉnh lại.
Khi ghi bảng, đừng làm tròn giờ đồng hồ mặt trời cho khớp với kỳ vọng. Hãy ghi đúng cái mắt bạn đọc được, kể cả khi lệch nhiều, rồi mới tính trung bình. Nếu có thể, cho hai bạn đọc độc lập cùng một thời điểm và ghi cả hai số; chênh lệch giữa hai người đọc chính là một ước lượng sai số đọc.
Giải thích khoa học: vì sao bóng quay đều 15 độ mỗi giờ
Trái Đất tự quay quanh trục một vòng 360 độ trong khoảng 24 giờ so với Mặt Trời, tức 15 độ mỗi giờ. Người đứng trên mặt đất không cảm thấy mình quay, mà thấy Mặt Trời đi trên bầu trời theo một vòng tròn quanh trục thiên cầu, trục này chính là phần kéo dài của trục Trái Đất. Khi kim của đồng hồ được đặt song song với trục đó, Mặt Trời quay quanh kim một cách đều đặn, nên bóng kim trên mặt đĩa xích đạo cũng quay đều 15 độ mỗi giờ.
Đó là lý do mặt đĩa có thể chia đều 24 phần. Với đồng hồ nằm ngang hoặc đồng hồ treo tường, mặt nhận bóng không vuông góc với trục, nên các vạch giờ phải giãn ra hoặc dồn lại theo công thức lượng giác. Kim nghiêng đúng bằng vĩ độ vì ở vĩ độ đó, sao Bắc Cực, gần với cực bắc của thiên cầu, nằm cao trên chân trời đúng bằng chừng ấy độ. Ở Hà Nội, cực bắc thiên cầu cao khoảng 21 độ; ở Cà Mau chỉ còn khoảng 9 độ, nên kim gần như nằm sát mặt đất.
Trong một ngày, góc của bóng trên mặt đĩa chỉ phụ thuộc vào giờ, còn chiều dài bóng trên đĩa thay đổi theo mùa: gần Hạ chí và Đông chí, Mặt Trời ở xa mặt phẳng xích đạo trời nhất nên bóng đầu kim ngắn và rõ; càng gần xuân phân, thu phân bóng càng dài, tới mức tràn ra ngoài mép đĩa. Ghi chép chiều dài bóng đầu kim lúc giữa trưa mỗi tháng, rồi so với độ xích vĩ của Mặt Trời tra trong sách, là một dự án nhỏ kèm theo rất đáng làm.
Nguồn sai số và biến thể dự án
Mép bóng nhoè. Mặt Trời không phải một điểm mà là một đĩa sáng rộng khoảng nửa độ, nên bóng kim luôn có viền mờ. Đọc theo đường giữa của bóng. Kim mảnh và đĩa nhỏ giúp bóng sắc hơn.
Kim không song song với trục Trái Đất. Lệch hướng bắc vài độ hoặc góc nghiêng sai vài độ đều làm sai giờ, sai nhiều nhất vào buổi sáng sớm và chiều muộn. Kiểm lại bằng phương pháp bóng que.
Gần ngày xuân phân và thu phân. Quanh 20/3 và 23/9, Mặt Trời gần như nằm trong mặt phẳng đĩa, bóng kim rơi gần sát mép, rất khó đọc. Đây là hạn chế tự nhiên của loại đồng hồ này, nên ghi chú trong báo cáo thay vì cố đọc.
Biến thể so sánh vĩ độ. Hai nhóm ở hai tỉnh, ví dụ Hà Nội và Cần Thơ, làm cùng một mẫu đĩa nhưng đặt góc khác nhau. Gửi ảnh cho nhau để thấy cùng một thiết kế nhưng góc đặt là điều quyết định.
Biến thể đồng hồ nằm ngang. Học sinh THPT có thể làm thêm đồng hồ mặt trời nằm ngang, loại hay gặp trong công viên. Vạch giờ không chia đều mà tính theo công thức: tang của góc vạch bằng sin vĩ độ nhân tang của góc giờ. Tính bảng góc cho nơi mình ở là một bài tập lượng giác thực tế.
Câu hỏi thường gặp
Có thể làm đồng hồ mặt trời trên ban công không?
Được, nếu ban công nhận nắng ít nhất vài giờ quanh giữa trưa và đặt được đồ vững vàng. Ban công hướng bắc ở miền Bắc gần như không có nắng vào mùa đông. Đặt đồng hồ ở mặt sàn, không đặt trên lan can, để tránh rơi xuống dưới.
Vì sao vạch 12 giờ lại nằm ở điểm thấp nhất của đĩa?
Giữa trưa thật, Mặt Trời ở trên kinh tuyến nơi bạn đứng, về phía nam đối với phần lớn lãnh thổ Việt Nam trong đa số thời gian của năm. Bóng của kim khi đó đổ về phía ngược lại, tức về phía bắc và xuống dưới theo độ nghiêng của đĩa, trùng với điểm thấp nhất.
Đồng hồ mặt trời có dùng được vào mùa mưa không?
Chỉ dùng được khi có nắng đủ tạo bóng rõ. Mùa mưa ở miền Nam vẫn thường có nắng buổi sáng, mưa buổi chiều, nên có thể đọc giờ trong buổi sáng. Hãy đem đồng hồ vào nhà khi trời chuyển mưa vì bìa thấm nước sẽ cong.
Làm sao biết đồng hồ của mình đặt đúng?
Đọc giờ ở ba thời điểm cách nhau vài giờ, tính chênh lệch so với giờ điện thoại. Nếu ba chênh lệch gần bằng nhau và gần với giá trị tính từ kinh độ cộng phương trình thời gian, đồng hồ đã đặt đúng. Nếu chênh lệch thay đổi đều đặn, chỉnh lại hướng bắc hoặc góc nghiêng.
Học sinh tiểu học làm được không?
Phần cắt đĩa, kẻ vạch và đọc bóng làm được từ lớp 4 với người lớn giúp chỉnh góc và hướng. Phần hiệu chỉnh kinh độ và phương trình thời gian hợp với học sinh lớn hơn. Với trẻ nhỏ, mục tiêu đơn giản là thấy bóng quay đều theo giờ.
Ngày xưa người ta dùng đồng hồ mặt trời để làm gì?
Từ rất lâu trước khi có đồng hồ cơ, nhiều nền văn minh dùng bóng nắng để chia giờ trong ngày, định giờ làm việc và nghi lễ cung đình. Ngày nay đồng hồ mặt trời chủ yếu để học, để trang trí và để hiểu vì sao giờ hành chính khác giờ Mặt Trời.