Thí nghiệm hộp mê cung cho thấy thân cây non luôn uốn về phía có ánh sáng, đủ để tìm đường qua vài vách ngăn trong một thùng giấy kín chỉ có một lỗ sáng. Sau khoảng một đến hai tuần, ngọn cây chui ra khỏi lỗ, thân uốn lượn theo đường đi của ánh sáng.
Bài này hướng dẫn cách dựng hộp bằng thùng các-tông cũ, chọn cây phù hợp, bố trí hai nhóm so sánh và cách đo góc cong trên ảnh chụp, kèm số liệu mẫu giả định và phần giải thích vì sao tế bào ở phía tối lại dài ra nhanh hơn phía sáng.
Câu hỏi khoa học và bài học liên quan
Cảm ứng ở thực vật, trong đó có tính hướng sáng, được giới thiệu ở chương trình Khoa học tự nhiên lớp 7 và học kỹ ở Sinh học lớp 11 cùng với hormone thực vật. Sách thường minh hoạ bằng hình cây trên bậu cửa sổ nghiêng ra ngoài. Hộp mê cung đẩy hiện tượng đó lên mức rõ hơn: cây không chỉ nghiêng mà phải đổi hướng nhiều lần.
Thí nghiệm có hai câu hỏi. Câu định tính: thân cây non có mọc theo hướng ánh sáng ngay cả khi phải vòng qua vật cản? Câu định lượng cho học sinh lớn: cây chiếu sáng một phía cong bao nhiêu độ sau mỗi ngày so với cây chiếu sáng đều? Biến độc lập là cách ánh sáng chiếu tới cây, biến phụ thuộc là hướng mọc và góc cong của thân.
Cần ba nhóm. Nhóm hộp mê cung có một lỗ sáng. Nhóm đặt ngoài sáng đều, không hộp, cho biết cây mọc thẳng ra sao khi ánh sáng đến từ trên cao. Nhóm hộp kín hoàn toàn cho biết cây mọc thế nào khi không có ánh sáng: thân vống cao, màu vàng nhạt, lá nhỏ. Ba nhóm cùng loại hạt, gieo cùng ngày, cùng loại đất và tưới cùng lượng nước.
Dụng cụ và chọn cây
Dùng đồ tái chế là chính:
- Một thùng các-tông chắc, cao khoảng 40–50 cm, ví dụ thùng đựng sữa hoặc thùng giấy chuyển nhà loại nhỏ. Thêm một thùng nhỏ hơn hoặc hộp giày cho nhóm hộp kín.
- Bìa các-tông cắt làm hai vách ngăn, băng dính giấy, kéo. Phần cắt lỗ trên bìa dày cần dao rọc giấy, do người lớn làm.
- Ba cốc nhựa hoặc chậu nhỏ có lỗ thoát nước, đất trồng rau hoặc mùn dừa ẩm.
- Hạt đậu đỏ, đậu đen hoặc hạt bí ngô; cây mọc nhanh, thân mềm, dễ quan sát. Một lựa chọn khác là củ khoai tây đã nhú mầm, mầm có thể dài tới vài chục xăng-ti-mét trong hộp tối.
- Sơn hoặc giấy đen dán kín các khe hở bên trong hộp, tránh ánh sáng lọt vào làm cây đi sai đường.
- Điện thoại để chụp ảnh mỗi ngày, thước đo độ bằng nhựa hoặc ứng dụng đo góc trên ảnh, sổ ghi.
Gieo hạt trước 3–5 ngày để có cây non cao khoảng 2–3 cm, chọn ba cây khoẻ và đều nhau cho ba nhóm. Nếu dùng khoai tây, chọn ba củ cùng cỡ và cùng độ dài mầm.
An toàn khi làm hộp và chăm cây
Dao rọc giấy do người lớn cầm. Cắt lỗ và rạch vách ngăn trên bìa dày là bước dễ trượt tay nhất. Trẻ nhỏ đánh dấu chỗ cắt bằng bút chì, người lớn cắt trên tấm lót.
Mầm khoai tây không ăn được. Mầm khoai tây và phần vỏ xanh chứa glycoalkaloid có thể gây ngộ độc. Củ khoai đã dùng làm thí nghiệm mọc mầm phải bỏ đi, không nấu ăn.
Đất và mùn ẩm có thể có nấm mốc. Đeo găng khi trộn đất nếu tay có vết xước, rửa tay sau khi chăm cây. Mở hộp chỗ thoáng, không ngửi sát.
Đặt hộp chỗ vững. Thùng giấy đặt trên bậu cửa sổ cao dễ rơi khi có gió. Chèn hoặc buộc cố định, để xa lối đi của trẻ nhỏ.
Hạt giống đã xử lý thuốc thì không cho trẻ cầm trần. Một số hạt giống bán sẵn được bọc lớp thuốc có màu sặc sỡ. Nếu dùng loại này, đeo găng khi gieo và rửa tay ngay; tốt nhất chọn hạt đậu ăn được mua ở chợ, vốn không bọc thuốc và vẫn nảy mầm tốt.
Dựng hộp mê cung và tiến hành
Làm theo thứ tự, phần cắt bìa do người lớn đảm nhận:
- Dựng thùng đứng. Ở thành phía trên của một mặt bên, khoét một lỗ tròn đường kính khoảng 4–5 cm. Đây là lối ra duy nhất của ánh sáng.
- Cắt hai vách ngăn bằng bìa, chiều rộng bằng chiều rộng thùng nhưng ngắn hơn chiều sâu chừng 8–10 cm để chừa lối đi. Dán vách thứ nhất ở khoảng một phần ba chiều cao, chừa lối ở bên trái; vách thứ hai ở hai phần ba chiều cao, chừa lối ở bên phải. Đường đi tạo thành hình chữ chi.
- Dán giấy đen hoặc băng dính lên mọi khe hở. Đóng thùng, soi bên trong bằng mắt từ lỗ trên xuống để chắc không có tia sáng lọt vào chỗ nào khác.
- Đặt cây non nhóm một ở đáy thùng, dưới vách thứ nhất. Cửa thùng phải đóng được và có thể mở để tưới.
- Đặt cây nhóm hai ngoài trời sáng đều, gần thùng nhưng không bị che. Cây nhóm ba vào hộp giày kín, không lỗ.
- Đặt thùng sao cho lỗ hướng ra cửa sổ nhưng không nhận nắng trực tiếp gắt cả ngày.
- Tưới mỗi cây cùng lượng nước mỗi hai ngày, mở thùng nhanh rồi đóng lại. Chụp ảnh ba cây cùng giờ mỗi ngày, có thước đặt cạnh.
- Ghi ngày ngọn vượt qua vách thứ nhất, vách thứ hai và ngày chui ra khỏi lỗ. Với nhóm hai, đo góc lệch của ngọn so với phương thẳng đứng.
Nếu muốn có số liệu góc cong rõ trước khi chờ cả hộp mê cung, làm thêm một cây trong hộp đơn giản chỉ có một khe sáng bên hông, không vách ngăn. Cây này thường cong rõ sau một đến hai ngày.
Số liệu mẫu giả định
Ví dụ giả định với hạt đậu đỏ gieo sẵn 4 ngày, phòng 27–30 độ, thêm cây trong hộp một khe sáng bên hông để đo góc:
| Ngày | Hộp mê cung | Hộp một khe: góc nghiêng ngọn | Ngoài sáng đều: chiều cao | Hộp kín: chiều cao, màu |
|---|---|---|---|---|
| 1 | thân thẳng, 3 cm | 15 độ | 3 cm | 3 cm, xanh nhạt |
| 2 | ngọn nghiêng về lối đi bên trái | 35 độ | 4 cm | 5 cm, vàng nhạt |
| 4 | vượt vách thứ nhất | 55 độ | 6 cm | 9 cm, vàng, lá nhỏ |
| 7 | vượt vách thứ hai | gần 70 độ | 9 cm | 15 cm, vàng, thân mảnh |
| 10 | ngọn ra khỏi lỗ, lá xanh lại | — | 12 cm | 19 cm, ngã rạp |
Đọc bảng: cây trong hộp một khe nghiêng dần qua từng ngày, tốc độ nghiêng lớn nhất ở hai ngày đầu rồi chậm lại khi ngọn đã hướng gần đúng về phía khe. Cây hộp mê cung đổi hướng hai lần tương ứng hai lối đi.
Cây trong hộp kín cao vượt hẳn các cây khác nhưng màu vàng và yếu. Đây là hiện tượng vống trong tối: cây dồn năng lượng dự trữ trong hạt vào việc vươn dài để tìm ánh sáng, không tạo được diệp lục. Chiều cao lớn không có nghĩa là cây khoẻ.
Giải thích khoa học: auxin và sự kéo dài không đều của tế bào
Ở đỉnh ngọn cây non có các thụ thể nhạy với ánh sáng xanh lam, gọi chung là phototropin. Khi ánh sáng chiếu từ một phía, các thụ thể ở phía sáng và phía tối nhận lượng sáng khác nhau, và tín hiệu này làm hormone auxin dồn sang phía bị khuất nhiều hơn. Auxin kích thích tế bào ở vùng ngay dưới ngọn giãn dài ra.
Phía tối có nhiều auxin hơn nên tế bào ở đó dài ra nhanh hơn phía sáng. Hai bên thân lớn không đều thì thân cong, và vì phía tối dài hơn nên thân cong về phía ánh sáng. Đây là điểm học sinh hay hiểu ngược: cây không "đi về" ánh sáng bằng cách co phía sáng lại, mà bằng cách cho phía tối mọc nhanh hơn. Thí nghiệm lịch sử của Darwin và con trai ông với lá mầm cây họ lúa, khi che chóp ngọn thì cây không cong nữa, cho thấy nơi cảm nhận ánh sáng nằm ở chóp còn nơi uốn cong nằm thấp hơn.
Trong hộp mê cung, mỗi lần ngọn đi tới một lối rẽ, ánh sáng lọt xuống từ hướng mới, phân bố auxin đổi theo và thân uốn sang hướng đó. Rễ phản ứng với ánh sáng và trọng lực theo cách khác thân; phần đó có thí nghiệm riêng về hướng trọng lực của rễ, không bàn ở đây. Với cây hộp kín, không có tín hiệu ánh sáng nên thân mọc thẳng, vống nhanh và không tổng hợp được diệp lục.
Sai số và nguyên nhân thất bại thường gặp
Ánh sáng lọt qua khe hở. Chỉ cần một khe nhỏ ở mép nắp, cây có thể hướng sai về khe đó. Dán kín và kiểm bằng cách nhìn vào hộp từ bên trong khi trời sáng.
Mở hộp quá lâu khi tưới. Mỗi lần mở là một lần ánh sáng đến từ hướng khác. Tưới nhanh, mở cùng một phía, cùng giờ.
Cây quá yếu hoặc thiếu nước. Đất khô làm cây ngừng lớn, cong ít. Đất quá ướt làm thối gốc. Giữ ẩm vừa, cốc có lỗ thoát nước.
Đo góc trên ảnh bị lệch. Điện thoại cầm nghiêng làm góc trên ảnh sai vài độ. Đặt điện thoại trên giá ở cùng vị trí mỗi ngày, ống kính vuông góc với hướng nhìn cây; đo góc từ gốc tới ngọn so với đường thẳng đứng kẻ trên ảnh.
Chỉ có một cây mỗi nhóm. Một cây có thể yếu bất thường. Với dự án, mỗi nhóm nên có ít nhất ba cây và báo cáo trung bình kèm khoảng chênh.
Biến thể mở rộng
Từ cùng chiếc hộp, có thể đặt nhiều câu hỏi mới:
- Màu ánh sáng: dán giấy bóng kính đỏ hoặc xanh lam lên lỗ sáng. Cây thường cong rõ hơn với ánh sáng xanh lam vì thụ thể hướng sáng nhạy nhất với vùng này.
- Che chóp ngọn: chụp một mẩu ống hút nhỏ bọc giấy bạc lên đúng chóp ngọn của một cây trong hộp một khe, so với cây không che. Học sinh sẽ tự tìm lại kết quả của Darwin.
- Đổi hướng giữa chừng: khi cây đã cong, xoay hộp 180 độ để lỗ sáng ở phía đối diện, theo dõi bao lâu thì ngọn đổi hướng.
- So sánh loài: đậu, ngô và hướng dương non có thể khác nhau về tốc độ cong.
- Mê cung dài hơn: ba hoặc bốn vách ngăn với khoai tây mọc mầm, theo dõi suốt ba đến bốn tuần.
Khi trình bày, ghép ảnh chụp mỗi ngày thành một dải hoặc một đoạn phim tua nhanh. Hình ảnh thân uốn lượn qua từng ngày giúp người xem hiểu ngay câu chuyện mà bảng số liệu kể.
Câu hỏi thường gặp
Mất bao lâu thì cây ra khỏi hộp mê cung?
Tuỳ loại cây, nhiệt độ và số vách ngăn. Với đậu đỏ hoặc đậu đen trong thùng hai vách ngăn, ở nhiệt độ mùa hè, thường khoảng một đến hai tuần. Khoai tây mọc mầm chậm hơn nhưng mầm dai, đi được mê cung dài hơn.
Vì sao cây trong hộp kín cao hơn cây ngoài sáng?
Không có ánh sáng, cây dùng chất dự trữ trong hạt để vươn dài thật nhanh tìm ánh sáng, gọi là mọc vống. Thân mảnh, lá nhỏ, màu vàng vì không tạo được diệp lục. Khi chất dự trữ cạn, cây ngã và chết nếu vẫn không gặp sáng.
Cây đã ra khỏi hộp thì làm gì tiếp?
Có thể chuyển cây ra chỗ sáng đều, theo dõi phần thân mới mọc thẳng lên trong khi phần thân cũ vẫn giữ những khúc uốn. Đó là bằng chứng sự uốn cong là do tăng trưởng không đều, không phải do thân bị bẻ.
Có phải ánh sáng màu nào cây cũng hướng theo như nhau không?
Không. Thụ thể chính của tính hướng sáng nhạy nhất với ánh sáng xanh lam, nên cây cong rõ hơn khi lỗ sáng phủ giấy xanh lam so với giấy đỏ. Giấy bóng kính cũng làm giảm độ sáng, nên cần ghi đó là so sánh sơ bộ.
Trẻ mẫu giáo có làm cùng được không?
Được, nếu người lớn làm toàn bộ phần cắt hộp. Trẻ có thể gieo hạt, tưới nước và mỗi ngày nhìn vào lỗ xem cây đã tới đâu. Với trẻ nhỏ, chỉ cần nói cây đi tìm ánh sáng; phần auxin dành cho học sinh lớn.
Dùng đèn thay cho cửa sổ có được không?
Được nếu là đèn LED chạy pin hoặc pin sạc dự phòng nhỏ, đặt ngoài hộp và xa chỗ tưới nước; không đưa dây điện lưới vào trong hộp. Ánh sáng đèn ổn định hơn ánh sáng cửa sổ, giúp số liệu giữa các ngày so sánh được. Bật tắt đèn theo giờ cố định.