ThucNghiem.comThực Nghiệm
Thí nghiệm với thực vật

Độ mặn ảnh hưởng hạt giống ra sao: thí nghiệm nồng độ muối và tỉ lệ nảy mầm

Pha năm mức nước muối bằng cách pha loãng dần, gieo hạt cải lên giấy ướt và đếm tỉ lệ nảy mầm: thí nghiệm tại nhà gắn với chuyện xâm nhập mặn ở đồng bằng.

Five white saucers lined up on a table, each with damp tissue and tiny sprouting mustard seeds, a measuring jug of water behind, student hands with tweezers, Ca Mau farmhouse, soft morning light

Nước càng mặn thì hạt càng nảy mầm chậm và ít: ở mức muối nhẹ hạt cải gần như không bị ảnh hưởng, nhưng khi độ mặn lên tới khoảng hai chục gam muối mỗi lít, phần lớn hạt không nảy mầm nổi. Bạn có thể tự kiểm chứng bằng năm đĩa giấy ướt tưới năm mức nước muối khác nhau, đếm số hạt nảy mầm sau ba ngày.

Thí nghiệm này gắn bài học về dung dịch và nồng độ với một vấn đề thật ở Việt Nam: xâm nhập mặn mùa khô ở các tỉnh ven biển Đồng bằng sông Cửu Long. Bài có cách pha loãng dung dịch từ một bình gốc, bảng số liệu mẫu giả định, cách tính tỉ lệ phần trăm và một bước thử thêm để biết muối làm hạt "ngủ" hay làm hạt chết.

Câu hỏi nghiên cứu và bài học liên quan

Thí nghiệm nối hai mảng kiến thức. Phần hoá học là dung dịch, nồng độ và pha loãng, gặp trong Khoa học tự nhiên lớp 8. Phần sinh học là điều kiện nảy mầm của hạt và trao đổi nước ở thực vật, gặp ở lớp 6, lớp 7 và Sinh học lớp 11. Câu hỏi gốc rất rõ: nồng độ muối trong nước tưới ảnh hưởng thế nào tới tỉ lệ nảy mầm và độ dài rễ mầm của hạt cải?

Biến độc lập là nồng độ muối, tính bằng gam muối ăn trong một lít nước. Biến phụ thuộc có hai: tỉ lệ hạt nảy mầm sau ba ngày và độ dài rễ mầm trung bình sau bốn ngày. Biến kiểm soát gồm loại hạt (cùng một gói), số hạt mỗi đĩa, loại giấy, thể tích nước tưới, nhiệt độ, ánh sáng và thời gian. Đĩa tưới nước sạch là nhóm đối chứng, mốc để so sánh mọi đĩa còn lại.

Bài này khác với các thí nghiệm gieo hạt đậu tìm điều kiện nảy mầm cơ bản như nước, không khí, nhiệt độ: ở đây hạt đã có đủ nước, đủ không khí, đủ ấm, chỉ khác một yếu tố là lượng muối hoà trong nước đó. Câu hỏi vì thế sát với tình huống thật của nông dân khi nước sông lợ vào ruộng: có nước mà không dùng được.

Dụng cụ và cách pha dung dịch

Chuẩn bị:

  • Một gói hạt cải ngọt hoặc cải xanh, hạt nhỏ, nảy mầm nhanh trong một đến hai ngày. Mở gói mới để tỉ lệ nảy mầm ở đĩa đối chứng cao.
  • Muối ăn tinh, cân nhà bếp chia 1 gam, chai nhựa sạch 1 lít.
  • Năm đĩa nhỏ hoặc nắp hộp nhựa, mỗi đĩa lót hai lớp giấy ăn. Nếu muốn lặp lại, chuẩn bị mười đĩa.
  • Ống tiêm nhựa không kim hoặc thìa đong để tưới cùng một lượng nước cho mỗi đĩa.
  • Năm cốc nhựa có dán băng dính ghi nồng độ, bút, túi nilon trong để trùm đĩa giữ ẩm.
  • Nhíp hoặc tăm để tách hạt, thước có vạch milimét, kính lúp nếu có.

Cách pha bằng phương pháp pha loãng dần, chỉ cần cân một lần: hoà 20 gam muối vào nước cho đủ 1 lít, được dung dịch gốc 20 gam mỗi lít. Lấy 100 ml dung dịch gốc trộn 100 ml nước sạch được 10 gam mỗi lít. Lấy 100 ml dung dịch 10 gam trộn 100 ml nước được 5 gam mỗi lít, tiếp tục như vậy được 2,5 gam mỗi lít. Mỗi lần pha loãng một nửa, nồng độ giảm một nửa. Đây là cách các phòng thí nghiệm làm dãy nồng độ mà không cần cân những lượng rất nhỏ.

An toàn và vệ sinh

Muối ăn là chất an toàn, nhưng không nếm dung dịch. Dung dịch gốc khá mặn, trẻ nhỏ uống nhầm một ngụm lớn sẽ khó chịu. Dán tên rõ trên từng cốc, cất ngoài tầm với của trẻ mẫu giáo.

Không ăn mầm cải thí nghiệm. Mầm ủ trên giấy ăn nhiều ngày trong túi kín không đảm bảo vệ sinh như rau mầm làm để ăn. Bỏ đi khi kết thúc.

Mốc xuất hiện thì bỏ cả đĩa. Đĩa có lông tơ mốc giữ nguyên túi trùm, buộc kín và bỏ đi, ghi vào sổ là đĩa bị loại. Không mở ra soi sát mũi.

Rửa tay sau khi gieo. Một số hạt giống bán ở cửa hàng nông nghiệp được xử lý thuốc. Đọc bao bì, đeo găng nếu hạt có lớp màu lạ, rửa tay bằng xà phòng.

Đổ dung dịch thừa đúng chỗ. Lượng nước muối nhỏ này đổ vào bồn rửa là được, không đổ vào chậu cây cảnh hay góc vườn vì muối tích luỹ có hại cho đất.

Các bước tiến hành

Gieo cùng lúc tất cả các đĩa, mỗi đĩa 25 hạt:

  1. Dán nhãn năm đĩa: 0, 2,5, 5, 10 và 20 gam mỗi lít. Lót hai lớp giấy ăn.
  2. Dùng ống tiêm tưới đúng 10 ml dung dịch tương ứng lên giấy mỗi đĩa, đủ ướt đều nhưng không đọng vũng.
  3. Đếm 25 hạt, rải đều lên giấy, các hạt không chạm nhau. Ghi giờ gieo.
  4. Trùm mỗi đĩa trong một túi nilon trong để giữ ẩm, đặt các đĩa cạnh nhau nơi có nhiệt độ ổn định, tránh nắng trực tiếp.
  5. Mỗi ngày cùng giờ, mở túi đếm số hạt đã nảy mầm, quy ước là rễ mầm nhú ra dài ít nhất 2 mm. Nếu giấy se khô, bổ sung 2 ml đúng dung dịch của đĩa đó, không dùng nước sạch.
  6. Sau ba ngày, tính tỉ lệ nảy mầm bằng số hạt nảy mầm chia 25 rồi nhân 100.
  7. Sau bốn ngày, chọn ngẫu nhiên mười mầm ở mỗi đĩa, đo độ dài rễ mầm bằng thước, tính trung bình.
  8. Bước thử thêm: gắp những hạt chưa nảy mầm ở đĩa 20 gam mỗi lít, rửa nhẹ bằng nước sạch, đặt sang đĩa mới tưới nước sạch, theo dõi thêm ba ngày.

Số liệu mẫu giả định và cách tính

Ví dụ giả định với hạt cải ngọt, phòng 27 độ, mỗi đĩa 25 hạt:

Nồng độ muốiSố hạt nảy mầm sau 3 ngàyTỉ lệ nảy mầmRễ mầm trung bình sau 4 ngày
0 g/l (nước sạch)2392%28 mm
2,5 g/l2288%24 mm
5 g/l2080%17 mm
10 g/l1248%8 mm
20 g/l28%1 mm

Tự kiểm phép tính: đĩa 10 gam mỗi lít có 12 hạt nảy mầm, 12 chia 25 bằng 0,48, tức 48%. Khi vẽ đồ thị, trục ngang là nồng độ, trục dọc là tỉ lệ nảy mầm; để ý độ dài rễ giảm sớm và mạnh hơn tỉ lệ nảy mầm, nghĩa là cây con bị ảnh hưởng ngay cả khi hạt vẫn nảy mầm được.

Kết quả bước thử thêm (giả định): trong 23 hạt chưa nảy mầm ở đĩa 20 gam mỗi lít, sau khi rửa và chuyển sang nước sạch có 16 hạt nảy mầm trong ba ngày. Phần lớn hạt chỉ bị cản trở chứ chưa chết. Để dễ hình dung, một gam muối trong một lít nước tương đương khoảng một phần nghìn, đơn vị mà các bản tin xâm nhập mặn thường dùng; nước biển khơi mặn khoảng 35 phần nghìn.

Giải thích khoa học: muối cản hạt hút nước như thế nào

Bước đầu tiên của nảy mầm là hạt hút nước, trương lên và đánh thức các enzim phân giải chất dự trữ. Nước đi vào hạt theo hướng từ nơi có nồng độ chất tan thấp sang nơi có nồng độ chất tan cao, gọi là thẩm thấu. Trong nước sạch, bên trong hạt đậm đặc hơn nên nước tràn vào dễ dàng. Khi nước bên ngoài chứa nhiều muối, chênh lệch đó nhỏ lại, nước vào hạt chậm và ít hơn. Hạt có nước quanh mình nhưng không lấy được đủ. Đây được gọi là tác động thẩm thấu, hay hạn sinh lý.

Tác động thứ hai là độc tính của ion. Muối ăn tan ra thành ion natri và ion clorua. Khi đi vào tế bào với lượng lớn, chúng cạnh tranh với ion kali và làm rối hoạt động của nhiều enzim. Rễ mầm vừa nhú ra tiếp xúc trực tiếp với dung dịch nên bị ảnh hưởng mạnh, giải thích vì sao độ dài rễ giảm rõ ngay ở 5 gam mỗi lít.

Bước thử thêm giúp phân biệt hai tác động. Nếu hạt rửa sạch muối rồi vẫn nảy mầm được, phần lớn trở ngại là thẩm thấu, có thể đảo ngược. Nếu hạt không còn nảy mầm, ion đã gây tổn thương lâu dài. Các loài cây khác nhau chịu mặn rất khác nhau; nhà khoa học chọn tạo giống chịu mặn chính là tìm những cá thể giữ được tỉ lệ nảy mầm và sinh trưởng ở mức muối cao hơn.

Nguồn sai số cần ghi lại

Giấy khô không đều giữa các đĩa. Đĩa đặt gần quạt khô nhanh, nồng độ muối trên giấy tăng lên do nước bay hơi còn muối ở lại. Trùm túi kín, đặt đĩa cùng chỗ, bổ sung đúng dung dịch của từng đĩa.

Cân bếp không đủ chính xác. Cân chia 1 gam cân 20 gam muối có sai số khoảng 5%. Pha loãng dần giúp sai số không lớn thêm ở các nồng độ thấp. Học sinh lớn có thể ghi rõ sai số này trong báo cáo.

Quy ước nảy mầm không thống nhất. Mỗi người đếm hiểu "nảy mầm" một kiểu. Thống nhất từ đầu: rễ mầm dài ít nhất 2 mm, và giao một người đếm tất cả các đĩa.

Chất lượng hạt. Hạt cũ, gói mở lâu có tỉ lệ nảy mầm thấp ngay cả trong nước sạch. Đĩa đối chứng dưới 80% thì nên thay gói hạt mới trước khi kết luận.

Một đĩa cho một nồng độ là ít. Lặp lại mỗi nồng độ hai đến ba đĩa, tính trung bình và nêu chênh lệch lớn nhất giữa các đĩa cùng nồng độ.

Biến thể thành dự án về xâm nhập mặn

Từ khung trên, có nhiều hướng phát triển gắn với thực tế:

  • So sánh loài: hạt cải, hạt rau muống, hạt đậu xanh và hạt lúa giống cùng chịu một dãy nồng độ. Loài nào giữ tỉ lệ nảy mầm tốt nhất ở 10 gam mỗi lít?
  • Dãy nồng độ mịn hơn: thêm các mức 1, 3, 7 gam mỗi lít để tìm ngưỡng mà tỉ lệ nảy mầm bắt đầu giảm rõ.
  • Theo dõi cây con: chuyển mầm sang cốc đất, tưới nước muối tương ứng trong hai tuần, đo chiều cao và số lá.
  • Ngâm hạt trước: so hạt ngâm nước sạch vài giờ trước khi gieo vào nước muối với hạt gieo khô.
  • Muối khác loại: so muối ăn với muối biển hạt to ở cùng khối lượng mỗi lít, bàn về thành phần ion.

Khi viết phần ý nghĩa thực tiễn, chỉ nói những gì số liệu của bạn cho phép. Một thí nghiệm trên giấy ướt không cho biết ruộng lúa cụ thể nào chịu được bao nhiêu phần nghìn; nó cho thấy xu hướng và cách đặt câu hỏi. Muốn so với thực tế, bạn đọc thêm bản tin độ mặn của cơ quan khí tượng thủy văn và các tài liệu khuyến nông chính thức.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao chọn hạt cải mà không chọn hạt đậu?

Hạt cải nhỏ, rẻ, nảy mầm nhanh trong một đến hai ngày nên đếm được nhiều hạt trên một đĩa nhỏ và có kết quả sớm. Hạt đậu to, hút nhiều nước, làm thay đổi nồng độ trên giấy. Bạn có thể dùng đậu ở phần so sánh loài.

Một gam muối mỗi lít có đúng bằng một phần nghìn không?

Gần đúng. Một lít nước nặng khoảng 1.000 gam, nên một gam muối trong đó xấp xỉ một phần nghìn theo khối lượng. Với nồng độ thấp như trong thí nghiệm, sai khác rất nhỏ, đủ để bạn so với các bản tin độ mặn dùng đơn vị phần nghìn.

Tại sao khi giấy khô phải bổ sung đúng dung dịch của đĩa mà không dùng nước sạch?

Vì nếu thêm nước sạch, nồng độ muối trên giấy sẽ thay đổi theo lượng nước bạn thêm, và các đĩa không còn so sánh được. Bổ sung đúng dung dịch ban đầu giúp giữ nồng độ gần như không đổi trong suốt thí nghiệm.

Kết quả có dùng để chọn giống lúa cho ruộng nhà được không?

Không nên. Thí nghiệm trên giấy chỉ cho thấy xu hướng chung và cách đặt câu hỏi. Khả năng chịu mặn của giống lúa còn phụ thuộc giai đoạn sinh trưởng, loại đất, thời gian ngập mặn. Việc chọn giống nên theo khuyến cáo của cơ quan nông nghiệp địa phương.

Hạt không nảy mầm ở nồng độ cao có phải đã chết?

Chưa chắc. Bước thử thêm là rửa sạch muối và chuyển sang nước sạch. Nếu nhiều hạt nảy mầm lại, nghĩa là muối chủ yếu ngăn hạt hút nước chứ chưa giết hạt. Tỉ lệ hồi phục cho bạn thêm một kết quả đáng viết vào báo cáo.

Học sinh tiểu học làm phần nào?

Học sinh lớp 4, lớp 5 có thể làm ba đĩa: nước sạch, hơi mặn và rất mặn, quan sát đĩa nào mọc nhiều mầm hơn. Phần pha loãng dần, tính phần trăm và đo rễ hợp với học sinh lớp 7, lớp 8 trở lên.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138