Cần tây nhúng nước màu là cách nhanh nhất để nhìn tận mắt đường nước đi trong thân cây: sau khoảng một giờ, cắt ngang cọng sẽ thấy những chấm màu xếp hình chữ U, đó là các bó mạch gỗ dẫn nước. Phiên bản quen thuộc chỉ dừng ở chỗ cọng đổi màu. Phiên bản trong bài này thêm phép đo: bạn ghi chiều cao màu dâng lên theo thời gian và so sánh cọng còn lá với cọng đã bỏ lá.
Nhờ phép so sánh đó, thí nghiệm trả lời được câu hỏi khó hơn: lá đóng góp bao nhiêu vào việc kéo nước lên. Số liệu trong bài là ví dụ giả định để bạn tập ghi và tính; cọng cần tây thật ở nhà bạn sẽ cho con số khác.
Mục tiêu và chỗ đứng trong bài học
Ở tiểu học, học sinh biết cây cần nước và nước đi từ rễ lên lá. Ở lớp 6 và lớp 7, chương trình Khoa học tự nhiên nói tới mạch gỗ dẫn nước cùng chất khoáng, mạch rây dẫn chất hữu cơ, và vai trò của thoát hơi nước. Sinh học lớp 11 giải thích sâu hơn về lực đẩy của rễ, lực liên kết giữa các phân tử nước và lực kéo từ lá. Cần tây phục vụ được cả ba cấp: trẻ nhỏ nhìn màu, học sinh lớn đo tốc độ và bàn về lực kéo.
Câu hỏi nghiên cứu của phiên bản đo đạc: cọng cần tây còn lá và cọng đã ngắt lá, sau cùng một thời gian, màu dâng cao bao nhiêu? Biến độc lập là có hay không có lá, biến phụ thuộc là chiều cao vệt màu tính từ đáy cọng. Những thứ phải giữ giống nhau: cùng một bó cần tây, cọng dài và to xấp xỉ, cùng nồng độ màu, cùng lượng nước, cùng chỗ đặt và cùng giờ bắt đầu.
Một cọng thứ ba nhúng nước trong không màu đóng vai đối chứng: khi cắt ngang, nó cho thấy màu sắc tự nhiên của mạch dẫn để bạn không nhầm sắc xanh của cần tây với vệt màu.
Dụng cụ và nguyên liệu
Mọi thứ có trong bếp, riêng màu thực phẩm mua ở tiệm đồ làm bánh:
- Một bó cần tây loại cọng to (cần tây tây), chọn 6–8 cọng còn tươi giòn, có lá ở ngọn. Cần tây ta cọng nhỏ cũng làm được nhưng khó cắt lát đo.
- Màu thực phẩm dạng lỏng, ưu tiên đỏ hoặc xanh lam vì tương phản rõ với màu xanh của cọng. Không dùng mực bút, thuốc nhuộm vải hay phẩm màu không rõ nguồn gốc.
- Ba đến bốn cốc thuỷ tinh trong, nước sạch ở nhiệt độ phòng.
- Thớt, dao gọt trái cây sắc dành cho người lớn; với học sinh nhỏ, người lớn đảm nhận phần cắt.
- Thước kẻ có vạch milimét, đồng hồ trên điện thoại, kính lúp nếu có.
- Giấy ăn để thấm, đĩa trắng để đặt lát cắt, sổ ghi chép.
Pha nước màu đậm: khoảng 15–20 giọt màu cho 200 ml nước. Màu nhạt quá thì vệt dâng lên khó thấy ở các lát cắt cao, màu đậm không ảnh hưởng tới tốc độ hút theo cách đáng kể trong phạm vi thí nghiệm này.
An toàn và phân công người lớn
Dao là phần duy nhất có rủi ro. Người lớn cắt gốc cọng và cắt các lát kiểm tra. Học sinh lớp 8 trở lên có thể tự cắt dưới sự giám sát, cắt trên thớt, lưỡi dao hướng ra xa tay.
Màu thực phẩm vẫn làm bẩn. Trải giấy báo hoặc khay dưới cốc, mặc áo cũ. Màu dính tay rửa bằng xà phòng sẽ phai dần sau vài lần rửa.
Không ăn cần tây sau thí nghiệm. Cọng đã ngâm màu nhiều giờ ở nhiệt độ phòng và bị cắt nhiều lần, không còn là thực phẩm. Bỏ vào rác hữu cơ.
Giữ cốc xa ổ điện. Nước màu đổ vào ổ cắm hay bàn phím vừa nguy hiểm vừa khó lau. Đặt cốc trong khay có thành.
Đọc thành phần màu trước khi dùng. Chỉ dùng màu thực phẩm được bán để làm bánh, còn hạn sử dụng. Trẻ có cơ địa dị ứng nên đeo găng nilon khi cầm lát cắt, và người lớn cất lọ màu sau khi pha để trẻ nhỏ không uống nhầm.
Các bước tiến hành có đo chiều cao màu
Làm vào buổi sáng để theo dõi trong ngày. Chuẩn bị bốn cốc: A còn lá, B bỏ lá, C còn lá (dùng để cắt lát dần theo giờ), D nước trong:
- Người lớn cắt chéo đáy các cọng ngay trong chậu nước, cách gốc cũ khoảng 2 cm, để mặt cắt tươi và không có bọt khí chặn mạch.
- Cọng B ngắt hết lá ở ngọn. Ba cọng còn lại giữ nguyên lá. Đo chiều dài từng cọng từ đáy tới chỗ phân nhánh lá, ghi lại.
- Cắm ngay A, B, C vào ba cốc nước màu cùng lượng, cọng D vào cốc nước trong. Ghi giờ bắt đầu.
- Sau 30 phút, lấy cọng C ra, cắt ngang một lát ở độ cao 2 cm, rồi lần lượt 4, 6, 8 cm cho tới lát không còn chấm màu. Ghi độ cao cao nhất còn thấy màu. Cắm lại cọng vào cốc.
- Lặp lại phép cắt trên cọng C ở mốc 60 phút và 120 phút, mỗi lần cắt tiếp lên phía trên từ chỗ đã cắt. Đây là chuỗi đo theo thời gian.
- Ở mốc 120 phút, lấy A và B ra, cắt lát từ dưới lên theo bước 1 cm để tìm độ cao vệt màu cao nhất của mỗi cọng. Đây là phép so sánh có lá và không lá.
- Cắt một lát của cọng D để so sánh màu nền, đặt các lát lên đĩa trắng, chụp ảnh cùng thước.
- Nếu còn thời gian, để A qua đêm và xem lá ngọn có viền màu hay không.
Ghi chú: chuỗi đo trên cọng C phải cắt dần nên cọng ngắn đi, đây là cách đo trên một cá thể; phép so sánh A với B chỉ đo một lần ở cuối để không làm thay đổi điều kiện giữa chừng.
Số liệu mẫu giả định
Ví dụ giả định cho cần tây cọng to, nước màu đỏ, phòng 28 độ, đặt gần cửa sổ có quạt nhẹ:
| Cọng | Thời điểm | Độ cao vệt màu (cm) | Tốc độ trung bình (cm/giờ) |
|---|---|---|---|
| C (còn lá) | 30 phút | 3 | 6 |
| C (còn lá) | 60 phút | 6 | 6 |
| C (còn lá) | 120 phút | 11 | 5,5 |
| A (còn lá) | 120 phút | 12 | 6 |
| B (bỏ lá) | 120 phút | 5 | 2,5 |
| D (nước trong) | 120 phút | không có vệt màu | — |
Cách tính tốc độ trung bình: lấy độ cao chia cho thời gian tính bằng giờ. Với A, 12 cm chia 2 giờ bằng 6 cm mỗi giờ; với B, 5 cm chia 2 giờ bằng 2,5 cm mỗi giờ. Trong ví dụ này, cọng còn lá kéo nước nhanh gấp khoảng 2,4 lần cọng bỏ lá.
Để ý cọng B vẫn có màu dâng lên dù không có lá. Phần đó đến từ hiện tượng mao dẫn trong ống mạch hẹp cùng một phần nước thoát qua bề mặt thân và chỗ ngắt lá. Lá không phải nguồn lực duy nhất, nhưng là nguồn lực lớn nhất khi cây đứng trong không khí khô và có gió.
Giải thích khoa học: vì sao màu chỉ hiện ở những chấm nhỏ
Cắt ngang cọng cần tây, bạn thấy màu không loang đều mà tụ ở một hàng chấm gần mặt ngoài cong của cọng. Mỗi chấm là một bó mạch, gồm phần mạch gỗ phía trong và mạch rây phía ngoài. Nước màu đi trong mạch gỗ, những ống tế bào đã chết, rỗng ruột và nối dài từ gốc lên lá. Phần mô mềm xung quanh chỉ thấm màu chậm, nên sau vài giờ các chấm mới loang nhẹ ra xung quanh.
Động lực chính kéo nước lên là thoát hơi nước ở lá. Khi phân tử nước bay hơi khỏi tế bào thịt lá, chúng kéo các phân tử nước liền kề theo, nhờ lực liên kết giữa các phân tử nước với nhau và lực bám vào thành mạch. Cả cột nước trong mạch gỗ vì vậy bị kéo lên như một sợi dây liền. Các nhà sinh học gọi đây là thuyết liên kết – căng. Ngắt lá làm mất phần lớn bề mặt bay hơi, lực kéo yếu đi, màu dâng chậm hơn như cọng B.
Màu thực phẩm được dùng như một chất đánh dấu: nó đi theo nước, nhưng phân tử màu lớn hơn phân tử nước nên có thể bị giữ lại một phần ở thành mạch. Vì thế vệt màu cho biết nước đã đi ít nhất tới độ cao đó; đầu nước thật có thể đã lên cao hơn một chút. Đây là lý do nên nói "tốc độ dâng của vệt màu" thay vì khẳng định chắc chắn đó là tốc độ của nước.
Sai số và lỗi khiến kết quả lệch
Bọt khí chặn mạch khi cắt. Cắt gốc trong không khí rồi để vài phút mới cắm có thể làm không khí lọt vào mạch, nước màu lên rất chậm. Cắt gốc dưới nước rồi chuyển nhanh sang cốc.
Cọng già, héo sẵn. Cần tây để tủ lạnh lâu ngày, cọng mềm, hút nước kém và không đều. Chọn cọng giòn, hoặc ngâm cả bó vào nước lạnh nửa giờ trước khi làm.
Khó xác định lát cuối còn màu. Chấm màu rất nhạt dễ bị bỏ qua. Đặt lát trên đĩa trắng, soi ánh sáng tự nhiên, dùng kính lúp. Quy ước từ đầu: chỉ tính khi thấy ít nhất hai chấm màu rõ.
Cọng khác nhau về kích thước. Cọng to có nhiều bó mạch hơn, lá ngọn nhiều hơn. So sánh A với B công bằng nhất khi hai cọng cắt từ cùng một vòng của bó và dài gần bằng nhau. Lặp lại với ít nhất hai cặp.
Điều kiện phòng thay đổi. Bật tắt quạt, nắng chiếu vào giữa buổi làm thay đổi tốc độ thoát hơi nước. Ghi lại nếu có, hoặc làm trong phòng có điều kiện ổn định.
Biến thể phát triển thành dự án
Mỗi biến thể chỉ đổi một yếu tố, giữ cách đo bằng lát cắt như trên:
- Gió: hai cọng còn lá, một cọng trước quạt chạy pin, một cọng trong góc lặng gió.
- Nhiệt độ nước: nước màu mát và nước màu ấm khoảng 35 độ do người lớn pha, không dùng nước sôi.
- Chẻ đôi cọng: người lớn chẻ dọc phần gốc thành hai nửa, nhúng mỗi nửa vào một màu. Lá ngọn sẽ hiện hai màu ở hai phía, cho thấy mỗi bó mạch đi riêng một đường lên phần lá tương ứng.
- Hoa trắng: cúc trắng hoặc hoa cẩm chướng trắng cắm nước màu cho cánh hoa ngả màu sau một đến hai ngày, đẹp cho trẻ nhỏ nhưng khó đo hơn cần tây.
- Phủ túi nilon lên lá: cọng còn lá nhưng trùm kín túi, để xem khi không khí quanh lá bão hoà hơi nước thì màu dâng chậm đi bao nhiêu.
Với dự án dự thi, nên đo ít nhất ba cặp cọng cho mỗi điều kiện, tính trung bình và nêu khoảng chênh lớn nhất giữa các lần lặp. Giám khảo thường đánh giá cao một báo cáo biết nói rõ chỗ không chắc của chính nó.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao màu đỏ hay xanh lam dễ thấy hơn màu xanh lá?
Cọng cần tây vốn có màu xanh nhạt nên vệt màu xanh lá lẫn vào màu nền, rất khó phân biệt ở các lát cắt cao. Màu đỏ và xanh lam tương phản rõ, giúp bạn xác định chính xác lát cuối cùng còn chấm màu.
Có thể làm thí nghiệm này với rau muống hay hành lá không?
Được, nhưng khó đo hơn. Rau muống thân rỗng, màu loang nhanh vào khoang rỗng nên khó thấy bó mạch. Hành lá cũng rỗng. Cần tây và cuống cải thảo cho lát cắt đặc, hàng chấm mạch rõ, dễ đọc độ cao.
Màu có đi xuống được không nếu cắm ngược cọng?
Có thể thấy màu thấm vào một đoạn nhờ mao dẫn, nhưng chậm và ngắn hơn nhiều so với cắm xuôi, vì lá lúc đó nằm trong nước, không tạo được lực kéo từ thoát hơi nước. Đây là một biến thể hay để bàn về nguồn gốc lực kéo.
Ngắt lá rồi mà màu vẫn lên thì có phải thoát hơi nước không quan trọng?
Không phải. Không có lá, nước vẫn được kéo nhờ mao dẫn trong ống mạch hẹp và một phần bay hơi qua chỗ ngắt. Nhưng tốc độ chậm hơn rõ rệt. Thí nghiệm cho thấy lá là nguồn lực lớn, không phải nguồn duy nhất.
Học sinh tiểu học nên làm đến bước nào?
Trẻ lớp 3 đến lớp 5 nên làm phần quan sát: cắm cọng vào nước màu, sau hai giờ người lớn cắt ngang cho xem các chấm màu và lá đổi màu qua đêm. Phần đo chiều cao theo giờ và tính tốc độ hợp với học sinh từ lớp 6.